Tuur, auteur op Weblog over mijn moeder

Clara overleden (korte brief)

Lieve mam,

Vannacht overleed je zielsverwante zus, zoals Clara jullie band omschreef. Ruim een maand geleden hoorde ik dat ze uitgezaaide pancreaskanker had. Heb haar sindsdien elke week een kaartje gestuurd met een door jou gemaakte foto erop. De laatste is nog onderweg. Vorige week reageerde ze nog en roemde ze je talent

Jullie gingen zo graag samen op stap, nadat je jongste zus, Loes door dementie was weggevallen. Het is zoveel om in één jaar tijd van jullie drieën afscheid te moeten nemen en van je broertje Bram en van mìjn opvoeder Theo. Iedereen die van mij hìeld, is dood. Mijn sociale omgeving is ingestort. De meeste van mijn zogenaamde vrienden laten het afweten.

Enig kind
ik ervaar nu wat het is om enig kind van mìjn vader en moeder te zijn. Liefdeskìnd dat wel, maar wat koop ik ervoor nu jullie dood zijn?

Ik ben blij dat jij dat niet meer hoeft mee te maken en dat Clara nog afscheid van jou heeft kunnen nemen. Onvoorstelbaar dat van jullie gezin er vier binnen 14 maanden zijn overleden. Clara was de laatste die me nog als baby heeft gekend.

Anke
Clara en ik hadden wel eens wrijving als ze me te direct vond, te recht-voor-z’n-raap. Uiteindelijk kwam dat altijd goed, omdat ze wist dat ik het goed bedoelde. Ik was één van de weinigen die haar door de jaren heen durfde aan te spreken op het verlies van haar dochtertje en niet bang was haar tranen te zien. Eindelijk, eindelijk, heeft ze na 48 jaar dit verdriet voor altijd mogen loslaten. Anke zou nu 53 zijn.

Veel liefs,

Tuur

Eten of niet eten? (Brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Sinds je overlijden, val ik langzaam af. Ik had nog een oude mechanische weegschaal en volgens mij meet hij nog goed, maar ik kan de cijfers nauwelijks lezen als ik erop sta. Elke dag een foto ervan maken, is me te veel gedoe. Dus maar een nieuwe gekocht. Op batterijen met een groot display.

Maar waar laat ik hem? In de badkamer is het veel te vochtig voor zo’n batterijding, dus heb ik hem met klittenband rechtop tegen de keukenmuur geplakt. Ideetje van Willy Wortel, zoals je me noemde. Als het goed is, kan hij vanaf morgenochtend even kort los om me te wegen. Ik ben erg benieuwd. Ik ben bijna al mijn buikvet kwijt. Vandaag heb ik goed gegeten: yoghurt met muesli en pasta met veel groente. Ik eet feitelijk om de dag. De dag waarop ik het eten oversla, verslaap ik helemaal. Het valt me op dat de maand op die manier snel voorbij gaat, en mijn besef van tijd vermindert. De tijd die ik op ben, lees ik wat, schrijf ik, zoals nu en kook ik af en toe.

Geen conditie
Mogelijk dat het weer wat beter gaat als het warmer wordt en ik weer op de ligfiets kan. Ik heb nu geen conditie meer: zelfs het vouwfietsje vind ik nu zwaar trappen en wandelen heb ik al in geen maanden meer gedaan. Hoewel ik nu anderhalve maand een antidepressivum gebruik, huil ik nog steeds vrijwel elke dag om je. en lijkt het de laatste dagen weer erger te worden. Behalve Tony, belt er nooit iemand op en ik heb ook geen zin om mijn zogenaamde vrienden te bellen om ze te belasten met mijn verdriet om jou. Het enige wat ik nog wel leuk vind, is eens per week op bezoek te gaan bij mijn ‘maatje’ Jan en af en toe iets cultureels met hem te doen.

Venlafaxine
Wat ondanks de Venlafaxine niet veranderd is, is dat ik het leven zinloos vind, waarin niemand meer op me zit te wachten. Hoe ik mezelf ‘in de aanbieding’ moet doen, waardoor dat gevoel verandert, weet ik niet. Tot ik het wel weet, slaap ik het liefst, want nu jij er niet meer bent, voel ik geen enkele aandrang meer om te leven. Ik ben overbodig, alleen de hand aan mezelf slaan doe ik niet. Stiekem hoop ik dat het afvallen doorzet: ik doe in elk geval niets om het tegen te gaan. Ik doe inmiddels al bijna twee keer zolang met de boodschappen als een half jaar geleden en alcohol hoef ik niet meer.

Misschien moet ik de coördinator van het maatjesproject nog eens bellen of ze nog een erudiete vrouw in de aanbieding heeft, die het leuk vindt af en toe op sleeptouw genomen te worden.

Stress-eczeem
Het stress-eczeem is nog steeds niet weg. Vooral mijn rechteronderarm jeukt vaak zo erg dat het pijn doet. Het lijkt op kiespijn aan mijn zenuwuiteinden die zich soms laat wegkrabben, maar dan moet ik altijd oppassen dat ik de bultjes niet openkrab: ‘ík krabbel, maar krab met mate’. Van de dokter heb ik vettigheid in een tube gekregen die nauwelijks helpt tegen de jeuk; de eucalyptusgel van de drogist werkt veel beter.

Brieven
In januari heb ik je toch elke paar dagen een brief geschreven. Die behoefte is niet opgedroogd, hoewel ik anders had verwacht. Misschien voel ik toch nog een beetje jouw steun zolang ik je mijn kleine wederwaardigheden toevertrouw, zoals altijd. Sinds je zus Clara de diagnose ‘uitgezaaide alvleesklierkanker’ heeft gekregen, stuur ik haar elke week een kaart met een kiekje erop dat jij hebt gemaakt. Ik moet binnenkort nieuwe laten printen bij de fotowinkel. Voor het eerst moet ik dat zelf doen. Ik heb overal je naam bijgezet in een mooi lettertype en kleur die past bij de afbeelding. In jouw stijl, zodat ik je naam eer aan doe. Clara laat tot nu toe weten dat ze er blij mee is. Ik ga ermee door tot ze er niet meer is. Misschien wel, om een beetje van het schuldgevoel te dempen dat ik overhield aan jouw overlijden: dat ik verstek heb laten gaan in je laatste levensmaand thuis en je welbewust overliet aan de dief, de manipulant en de verwijtenmaker.

Verwondering
Weet je mam, ik moet op zoek gaan naar het eerste moment van
verwondering, zoals in Lia’s liefde die ik in haar ogen zag, of het
eerste zachtgroene blaadje aan de struiken of de eerste knoppen in de bomen.
De verwondering die kan zijn in alles wat je ziet en hoort en die Simon Carmiggelt zo mooi kon verwoorden in zijn kronkels.
Mijn emoties zijn nu als een zwartgeblakerd heideveld waar een strovuur overheen heeft gejaagd. Het wacht op een eerste sprietje groen. Mijn gevoelens zijn als een verstikt koraalrif, waar het eerste sprankje kleur ontbreekt.

Tot later mam,

Tuur

PS: Een nieuwe weegschaal laat zien dat ik nog 74 kilo weeg. Ik denk dat de laatste 35 jaar niet meer gewogen te hebben, Ik ga het vanaf nu dagelijks controleren en bijhouden. Wanneer het warmer wordt en ik weer wil gaan fietsen, moet ik in elk geval voldoende energie hebben om dat te kunnen. Voor nu ben ik er blij mee en hoop nooit meer aan overgewicht te komen. Nog twee of drie kilo eraf en de buik waarvan ik dacht hem van Bert geërfd te hebben, is verdwenen.

Beterschap (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

De laatste dagen heb ik twee keer een uurtje muziek aangehad, zonder dat het me direct tegenstond. Die horde is genomen. Ik denk dat ik nooit meer door je straatje zal fietsen, maar zeker weet ik dat niet. Ik ben niet nieuwsgierig je huisje te zien, nog niet.

Toen ik maanden geleden je filmpjes keek, vooral die over Henry Netto, buurvrouw Joke en jij op het besneeuwde strand van Callantsoog, huilde ik van radeloosheid, omdat ik wist dat je nooit meer iets anders zou zeggen en dat ik je nooit meer anders zou zien. De laatste weken speelde ik de filmpjes af om je stem niet te vergeten en steeds huilde ik uit heimwee en gemis. De laatste dagen huil ik uit schuldgevoel, omdat ik langzaam afstand voel ontstaan. Je stem kan ik dromen en wat je erbij zegt. Ik kan ze zien wanneer ik maar wil, dus bang om je te vergeten hoef ik niet te zijn,

Platonische liefde
Langzaam leer ik te leven tussen de tranen door, zoals je boodschappen doet tussen de regenbuien door. Alsof het de normaalste zaak van de wereld is dat je er niet meer bent. Bijna. Ik heb ook niemand meer nodig die mijn tranen ziet. ‘Vrienden’ die er sinds je overlijden niet waren, wil ik niets meer over jou vertellen. Je bent alleen nog maar van mij. Gek is het wel: om mijn beste vriend Benno heb ik wel tien jaar, bij vlagen, hartstochtelijk gehuild. Ik denk dat het komt doordat hij mijn eerste zelfgekozen (platonische) liefde was. Het lijkt erop dat ik dat om jou niet ga doen, mocht ik tijd van leven hebben. Ik heb immers nooit voor jou als moeder gekozen; jij wel voor mij. Zoiets moet de verklaring zijn.

Afvallen
Ik denk dat de verandering vooral komt door het anti-depressivum. Niet veranderd is dat ik nauwelijks de wil heb om op te staan, laat staan om te eten. Als ik voor mezelf kook, dan prop ik me vol om de schade een beetje in te halen. Het smaakt me ook als vanouds, alleen doe ik er langer mee. Drinken doe ik niet meer sinds mijn wekelijkse biertje en borreltje bij jou zijn weggevallen. Ook daardoor val ik nog steeds af: acht kilo al, sinds jij bent overleden. Komt vaker voor bij liefdesverdriet, heb ik gehoord. Ik had altijd wat overgewicht en behoorlijk wat buikvet: dat is bijna helemaal weg en ik heb inmiddels bretels nodig om mijn broeken op te houden. Ik kan nu mijn ribben weer voelen, mijn schouderbladen, mijn horloge draait los om mijn pols en mijn stress-eczeem is weer teruggekomen.

Gaat het nu beter met me? Ik zou het niet weten, al was het maar omdat ik een terugslag kan krijgen. Alles wat ik doe, heeft nog steeds geen enkele betekenis voor me, of het moesten mijn wekelijkse kaartjes aan je zus Clara zijn.

Veel liefs,

Tuur

PS: Het wordt langzaam langer licht, de wereld ruikt soms al een beetje naar lente en twee dagen geleden voelde ik al even de zonnewarmte op mijn gezicht. Als ik straks weer een rondje kan fietsen, helpt me dat misschien verder op weg. Zeker is dat ik dan wel meer moet gaan eten.

Boeken (korte brief)

Lieve mam,

Vandaag heb ik voor het eerst het filmpje waarin je vertelt over je Surinaamse jeugdvriendje Henry Netto en buurvrouw Joke met wie je je verwant voelde omdat ze ook een kankerdiagnose had, zonder tranen kunnen afkijken. Ik was gewoon blij dat ik je even kon zien en je stem horen.

Ik ga het nog vaak zien, zodat je heel even niet zo ver weg lijkt, of misschien toch ietsje verder dan gisteren, toen ik er nog wel om moest huilen. Ik ben benieuwd hoe dit verder gaat; of ik een terugslag krijg, of dat het anti-depressivum echt is gaan werken.

Parelgrijs
Door het bekijken van de verschillende stukjes film, bijvoorbeeld met je jongste dochter Charléne in Frankrijk, of aan het strand in Callantsoog, valt me op dat je je haar tot ongeveer tien jaar geleden blond kleurde en het daarna parelgrijs werd: je eigen kleur. Een kleinigheidje waarbij ik eerder nooit heb stilgestaan

Rouwen
Sinds maanden een uurtje muziek aangezet. Weliswaar, tegen mijn gewoonte in op de achtergrond, maar het stond me niet meteen tegen. Ik was het al een paar dagen van plan, maar moest er bijna letterlijk naartoe groeien. Rouwen is een moeizaam proces mam, vooral om jou. Bij je aanbidders Bert en Theo had ik dat niet. Jammer dat we nooit bepraat hebben hoe jij het afscheid van je ouders hebt ervaren. Je had waarschijnlijk geen tijd om te rouwen, want je had je kinderen nog om voor te zorgen.

Normale dag
Ook voor het eerst sinds tijden min of meer normaal gegeten, zodat ik waarschijnlijk vandaag niet verder ben afgevallen. Komt doordat ik weer eens een hele dag op ben geweest en wat administratieve dingen heb gedaan, bijvoorbeeld gezorgd dat je weblog weer bereikbaar is en je zus Clara een tweede kaart gestuurd om haar een hart onder de riem te steken, voor zover dat nog kan bij het doodvonnis dat ze heeft gekregen. Zij ziet het onder ogen; jij kon dat niet, waardoor we geen afscheid van elkaar hebben genomen. Dat doet nog steeds pijn.

Venlafaxine
Ondanks alles goeie voortekenen, mocht ik onverhoopt verder willen leven zonder jou. Had de huisarts misschien toch gelijk met de ‘lichtpuntjes’ die ze zag? Of Venlafaxine dat 30 jaar geleden ook werkte toen Benno overleed, is gewoon een wondermiddel. Dat alleen dit spul mijn levenswil gaat terugbrengen, geloof ik niet. Als ik erdoor uit mijn lethargie kom, is dat al heel wat.

Mein Kamf
Truste mam, het is zo laat geworden, omdat ik een roman heb uitgelezen van maar liefst 850 pagina’s. In het Duits nog wel. Alleen Mein Kampf was ongeveer even dik, maar minder spannend. Grapje.

PS: Voor het eerst in maanden een dag niet om je gehuld. De leegte blijft dezelfde. Als mensen vragen hoe het gaat, zeg ik dat pijn went, of dat je dood draaglijk wordt. Ze willen toch geen verdriet zien. Mijn levenswil wordt er niet groter door. Ik heb nog steeds nauwelijks trek en eet veel te weinig. Lekker goedkoop in de boodschappen.

Onvoorwaardelijke liefde (brief aan mijn moeder

Lieve mam,

Naar een lezing geweest over kasteel Vredenburg, samen met mijn nieuwe maatje Jan die zich eenzaam voelde en daarom iemand zocht om er af en toe op uit te gaan.

Dat doe ik dus, maar volgens mij heeft Jan meer mensen om zich heen dan ik. Hij heeft nog een tweelingbroer, twee zussen en een dementerende moeder. Hij was met kerst in elk geval niet alleen en ik wel. Ik vind het wel gezellig hem op sleeptouw te nemen. Zo maak ik me nuttig. Asperger-Pieter was ook bij de lezing in de Neude-bieb. Hij is historicus, net als ik. Voorstellen doen voor uitstapjes dwingt mij om bij te houden wat er in Utrecht te doen is en om uit bed te komen.

24/7-slapen
Verder lees ik nog graag en schrijf soms wat aan jou. Ik verslaap zoveel mogelijk tijd, want als ik slaap dan huil ik niet. Dat ik soms meer dan 24 uur mijn bed niet uitkom, vertel ik niemand. Doordat ik weinig eet, heb ik ook nauwelijks een hongergevoel en val af, terwijl ik zo goed als geen beweging heb. Sinds je dood ben ik elke maand een kilo afgevallen en heb inmiddels bretels nodig om mijn broeken op te houden. Ik merk ook dat ik slechter ga lopen door het gebrek aan beweging, maar het is al een week zwaar winterweer met veel sneeuw en gladheid: geen weer om te gaan wandelen en juist wel om als een beer in zijn hol in winterslaap te blijven.

Geknecht en gemanipuleerd
Ondanks dat, onderneem ik nog wel eens wat. Van Carine, de enige van je andere kinderen die ik nog een enkele keer spreek, begrijp ik dat ze alleen nog op bed ligt, tv-kijkt en de hond uitlaat. Het is jammer dat we elkaar niet kunnen steunen, juist omdat zij, net als ik, diep gebukt gaat onder jouw dood. Maar er is teveel gebeurd; ze heeft jou te zeer geknecht en gemanipuleerd, ook ten koste van mij en de andere twee, om overheen te kunnen stappen.

Geen houvast
Ondertussen denken mensen om mij heen, zoals Nicole, asperger Pieter en de huisarts dat het beter met me gaat. De huisarts ‘ziet lichtpuntjes’. Ik voel dat niet zo. Ondanks een maximale dosis anti-depressivum, huil ik nog elke dag mijn ogen rood, zelfs ’s nachts, terwijl ik dat tot een paar weken terug niet deed. Het leven is nog steeds een groot gat, zonder houvast dat nooit meer kan worden opgevuld nu jij, Theo en straks Clara er niet meer zijn. Iedereen die van mij hield, is straks weg. Clara is de laatste die mij als baby heeft gekend. En van mijn zogenaamde vrienden hoor ik nauwelijks iets. Het beste dat eraf kon, was een obligate nieuwjaarskaart.

Compassie
De meeste compassie gaat nog steeds uit van mijn buurvrouwen. En mijn allereerste lief Lia belt af en toe op, iets dat ze vroeger nooit deed. Op mijn vraag: waarom?, zei ze: ‘Omdat jij mij altijd trouw gebleven bent’. Hoewel ik niet van plan ben de hand aan mijzelf te slaan, en dat heb ik gisteren ook de huisarts nog verzekerd, denk ik dat de enige uitweg uit dit verdriet een bestendige liefde kan zijn bij wie ik me veilig voel. Jij vulde die leemte moeiteloos op. Vergeleken met jouw onvoorwaardelijke moederliefde waren mijn relaties slechts leerzame experimenten, behalve die met Lia dan. Haar onvoorwaardelijkheid heeft mij ook een heel nieuw zelfbewustzijn gegeven van geliefd te zijn, naast jouw moederliefde.

Ontboezeming
Blijkbaar verlang ik zo zeer naar de nabijheid van een schouder om aan uit te huilen en jou te beklagen, dat me plotseling de opmerking te binnenschoot van Duitse Kati uit Magdeburg die mij de ontboezeming deed: ‘Ondanks je handicap, zou ik van je kunnen houden.’ En dat, terwijl haar vriend een deur verderop lag te snurken. Dat moet onderhand 15 jaar geleden geweest zijn. Hoop doet leven. In de tussentijd gewoon maar culturele uitstapjes maken. Thuisblijven helpt zeker niet.

Op de valreep nog een brief aan je geschreven, mam en hij is nog best lang geworden. Toch alweer de derde in tien dagen.

Veel liefs,

Tuur

PS: een paar uur nadat ik opschreef dat ik het leven nog steeds ervaar als een grote leegte en ontkende de lichtpuntjes van de huisarts te zien, realiseer ik me dat ik een deel van je ziel in me draag. Deze brievenreeks is daar de weerslag van. Je hebt geen artrose-pijn meer en hoeft niet meer bang te zijn voor het leven. Pas als ik vrede sluit met jouw dood, en me niet vastklamp aan het gemis kun jij ook rust vinden. Dat wil ik proberen, maar weet nog niet of het vredig wordt. Ik neem het me vast voor. Voor het eerst in maanden bijtijds opgestaan, weliswaar na 36 uur verslapen te hebben, en muziek aangezet. Moest meteen weer huilen, omdat het voelt als verraad dat mijn aandacht heel even niet bij jou is. Mijn rechteroor hoort bijna niets meer: hij piept en voelt vol water. Het zal na twee jaar plotsdoofheid niet meer beteren, denk ik. Ik moet het ermee doen mam, ook dat zonder jou, zoals alles wat nog komt. Dat besef is het allermoeilijkste: verder zonder jou; voor altijd zonder jouw onvoorwaardelijke liefde en aandacht, zelfs als ik me opricht.

Sneeuw (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Hoewel ik weet dat je ongeneeslijk ziek en 86 was, kan ik een half jaar na je dood nog steeds niet overweg met de leegte die je hebt achtergelaten. Ik huil iets minder, en de wanhoop is afgenomen. Het ongeloof over de stilte voor-altijd, je verlaten huisje en je sterven in de hospice zijn gebleven.

Muziek luisteren lukt nog steeds niet: het heeft geen betekenis meer. Het enige dat nog afleiding geeft, is lezen. Wat daaraan bijdraagt, is dat ik momenteel alleen Duitstalige historische romans lees. Lezen in een andere taal zorgt ervoor dat het verdriet van alledag een paar uurtjes verder weg lijkt.

Sneeuw
Je fotografeerde het zo graag: een sneeuwlandschap. Dan ging je naar de singel. Gekleed als een mummie, camera in je hand en bril op je hoofd. Het is 5 januari en er ligt zeker 10 centimeter sneeuw. Dat is in jaren niet gebeurd. De bomen buigen door en het is te glad om te fietsen. Morgen maar naar de psycholoog wandelen. ‘Het heeft wel wat, die kou’, zei je heel aandoenlijk in een stukje film op een besneeuwd strand. Het blijft ook nog de hele week duren, maar ik bleef toch al het liefst binnen om te lezen en zoveel mogelijk tijd te verslapen. Je manipulantendochter belde onverwacht. ‘Dat fotograferen ‘s-winters deed je al jaren niet meer’, zei ze. Geen wonder, je zat vijf dagen per week opgescheept met haar hond. Zelfs na je dood vult ze nog alles voor je in: wat je mocht en wat je moest, en ze maakt en passant mijn herinneringen stuk aan wat je met liefde deed.

Memento Mori
Al tientallen jaren heb ik je gele wandkleed hangen dat je ‘Gedenk te sterven’ had gedoopt. Ik heb het blijkbaar nooit goed geïnterpreteerd of bekeken en nooit echt tot me laten doordringen dat jouw dood onherroepelijk een keer zou komen. Er staan drie bomen op: een voorjaarsboom met vlinders en bloesem, een zomerboom met appels eraan en een herfstboom met verwelkte bloemen aan de voet en een vogel die de dood niet afwacht, op de vlucht naar warme streken.

geel wandkleed met drie bomen die de seizoenen verbeelden. De stervende boom is niet te zien. Aan die moet slechts gedacht worden. — Geel wandkleed met drie bomen die de seizoenen verbeelden. De stervende boom is niet te zien. Daaraan moet slechts gedacht worden als herinnering.

Zoveel filosofisch vernuft had ik je niet toegedicht, maar toch: juist de voor altijd ontbrekende winterboom, die misschien door de bliksem is getroffen of omgewaaid en weggehaald, geeft jouw wandkleed voor altijd een diepere lading. Omdat ik nu besef dat jij die ontbrekende boom bent, die me houvast gaf en bescherming bood. Het troost me dat ik dit nog even kon schrijven mam, want hoewel het iets minder lijkt geworden, dankzij het anti-depressivum, moest ik weer erg om je huilen.

Veel liefs,

Tuur

PS: Clara blijkt primaire pancreaskanker te hebben met uitzaaiingen naar de lever. Prognose slecht. Ze eet nog maar weinig, is moe, eigenlijk net als jij in je laatste maanden. Het is goed dat je zus en zielsverwant er nog voor jou kon zijn. Nu zit de reis door het leven er ook voor haar bijna op. Palliatieve zorg ontvangen, dat is wat Clara nog wil. Daarna hoeft ze niemand meer te verliezen.

Nieuwjaar (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Gisteren werd je voor het eerst sinds jaren niet misbruikt om de verwende kolereteckel van je manipulantendochter op te vangen. Jij bent dood en het beest is dood. Het zal nooit meer worden opgeschrikt door oudejaarsvuurwerk, waarvan het minder last zou hebben op jouw oudemensenhofje.

Dit jaar mag voor het laatst particulier voorwerk worden afgestoken. Het zal daarom wel extra veel worden. Ik ga het proberen te zien als eresaluut aan jou en aan je denken als ik omhoog kijk. De beste wensen voor 2026 ga ik niet aannemen, noch uitdelen.

Gemis
Wat ik wil proberen, is iets van mijn verdriet om jou in 2025 achter te laten. De beelden van je hulpeloosheid in het hospice-bed. Het schuldgevoel over mijn afwezigheid in de laatste maanden van je leven. De manier waarop je gemanipuleerd werd door je eigen dochters. Allemaal niets meer aan te doen. Wat overblijft is het gemis, omdat je er niet meer bent; omdat ik niets meer aan je kan vragen; je niets meer kan vertellen. Er is niets om naar uit te kijken. Dat is ‘het beste’ voor 2026.

Nooit meer
2026 is het eerste jaar waarin je niet meer geleefd hebt. Ik hoef je nooit meer ‘Het beste voor het nieuwe jaar’ te wensen. Je hoeft nooit meer een verjaarscadeautje en je zult me op 8 juni nooit meer een kaartje sturen met een heimweetekstje erop over vroeger toen ik nog ‘jouw Tuurtje’ was. De enige keer in het jaar dat je mijn geboortenaam gebruikte en op de envelop schreef. Ik vond het er altijd vreemd formeel uitzien van jouw hand, degene die me levenslang het meest nabij was. Ongemakkelijk bijna, maar ik heb er nooit iets van gezegd. Ik denk dat ik de meeste kaarten nog wel heb. Ik zal ze te zijnertijd herlezen als ik een beetje ben uitgehuild. Misschien op mijn volgende verjaardag.

Confrontatie
Altijd als ik over de Oosterkade fiets op weg naar iets of iemand doe ik de groeten aan de Wulpstraat met: ‘Dag straatje van mama’, maar ik fiets er moeiteloos voorbij. De confrontatie met een nieuwe bewoner van wat een half jaar geleden nog jouw knusse uitdragerijtje was, of zelfs maar een fris geverfde voordeur na renovatie, lijkt me te moeilijk.

Eenzame kerst
Met kerst was ik alleen, heb de dagen verslapen: geen uitnodiging van Erik of Nicole dit keer en zelfs niet van je ex Theo, waar ik in verband met zijn verjaardag op 30 december nog wel eens heenging. Hij zou 92 geworden zijn. Uit je mail begreep ik dat hij pas eind 2023 de sleutels van zijn winkel inleverde bij de verhuurder. Van zijn noodgedwongen pensioen heeft hij niet lang kunnen genieten, al begreep ik dat hij moeite had zijn laatste gezonde maanden zinvol te vullen: beetje puzzelen, beetje lezen, beetje houthakken. Theo is bijna in het harnas gestorven, zoals hij dat voor zich zag. Ik herinner me nog een reportage van tv-Utrecht over de Rijnlaan, waarin hij figureerde. Hij zei daar: ‘Ik stop er pas mee als ik tussen zes plankjes lig’, typisch voor zijn beeldende fijnzinnigheid.

Tot later mam,

Lieve mam,

Vandaag twee keer naar live-muziek geweest. In Het Muzieklokaal en daarna in Averechts. Het kostte moeite om in de benen te komen en heb ook niemand ontmoet, maar toch was ik bijna avondvullend onderweg en heb me vermaakt. Zowaar twee biertjes en twee jenevertjes op, de laatste vermengd met limonade. Vinden ze in het Muzieklokaal een gekke combi die ze inmiddels op de drankenkaart hebben gezet. Het leidde af van mijn verdriet om jou, dus ik moet het blijven doen, hoewel het niet leidt tot aansluiting met anderen.

Doe inmiddels wel mee met twee maatjesprojecten, waarbij ik nieuwe mensen tegenkom. De éne is Jan, een typische verzamelaar die alleen al vier computers heeft staan, terwijl hij er maar één nodig heeft. Net als jij kan hij niet ‘ontspullen’.
Ik begreep dat hij een maatje zocht, omdat hij eenzaam was en misschien is hij dat ook wel, maar volgens mij heeft hij meer vrienden en kennissen dan ik. Een erudiete kerel die op het vwo heeft gezeten, journalistiek heeft gedaan en historisch onderlegd is, maar uiteindelijk een heel leven lang heeft gewerkt in de distributie bij AH.

Rollen omgedraaid
Naar Jan neem ik de initiatieven om iets te ondernemen. Mijn tweede maatje heb ik net ontmoet en heet Karsten. Ik moest erg om je huilen tijdens de kennismaking. Was ook meteen duidelijk dat mijn hulpvraag een ernstige zaak is. Daar zijn de rollen vooralsnog omgedraaid. Hij neemt het initiatief en ik haak aan. Zo gaan we op Theo’s 92-ste verjaardag, 30 december naar Janine Jansen in muziekcentrum Vredenburg. Ik zoek afleiding, zoals ik ook deed toen mijn beste vriend Benno overleed. Het is de enige manier om te overleven. Vanavond lukte dat goed. Voor het eerst sinds je dood weer meer dan een enkel biertje gedronken. Thuis muziek luisteren en voldoende eten lukt nog steeds niet. Als dat zo blijft, ga ik in januari vragen om een hogere dosis anti-depressiva.

Liefs,

Tuur

PS: kreeg nog drie kerstkaarten met de beste wensen voor 2026. Ik probeer ze in dank te aanvaarden, omdat de afzenders tenminste aan me hebben gedacht, maar na zijn kritiek op je rouwkaart, is dit het eerste bericht van ‘vriend’ Michiel. Ondanks zijn goede bedoelingen; te laf om te bellen een half jaar na je dood. Moeilijk te verkroppen

Heb namens jou en mij een kaart gestuurd naar je zus Clara om de dood van je zwager Cees te gedenken. Natuurlijk niet met de beste wensen voor 2026. Er staat een door jou gefotografeerde vlinder op met jouw naam erbij. Dit zal ik, namens jou en mij blijven doen, zolang ik kan, evenals op haar verjaardag. Helaas niet in jouw mooie onderwijzeressenhandschrift, maar in mijn spastische gekrabbel.

Zelfrechtvaardiging (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Uit je mail begrijp ik nu dat je met Theo, mij en je twee stiefkinderen op Minstraat nummer 30 woonde. Je maakte er in 2022 een foto van toen het geschilderd werd. Binnenkort eens kijken of het pand er nog staat en misschien een beetje van je as verstrooien voor de deur.

Op gevaar af dat ik het al eerder heb opgeschreven: In bijna elke mail van je jongste dochter aan jou staat een impliciet of expliciet verwijt, al was het maar de vraag: ‘waarom ze nog niets van je gehoord heeft’. En altijd voel je je verplicht om jezelf te rechtvaardigen: ‘dat je het druk hebt gehad’ of ‘dat je je e-mail niet altijd leest’. Nooit maakte je een direct excuus als: ‘Sorry, vergeten’. Meer dan zelfrechtvaardiging, kon je niet over je hart verkrijgen.

Onnadenkend
Sommige reacties aan je jongste dochter die zich een levenlang tekortgedaan en verwaarloosd voelde, vind ik ronduit dom en onnadenkend. Als ze je een foto stuurt, heb je het over ‘een vaag plaatje’ en in een ander geval ‘dat je er als heks op staat’. Je gooide olie op het vuur in plaats van ze in dank te aanvaarden. Al was het maar om de lieve vrede. Olie op het vuur gooien, was ook jouw rol in twintig jaar mislukt huwelijk.

Oliebollenkraam
De oliebollenkraam waar jij graag kwam, staat weer aan de Maliebaan. Je fietste er graag de singels voor af. Kwam ik bij je langs, kreeg ik een goeie oliebol bij de koffie. Steevast vroeg je of ik er extra suiker op wilde en steevast had je het er al opgedaan voor ik ‘nee’ kon zeggen. Of als je eten had gemaakt: ‘Wil je er nog een aardappel bij?’ En ‘fleng’, hij lag al op mijn bord. Ik liet het maar zo, omdat je het goed bedoelde. Zo had jij het gevoel dat je niet tekortschoot. Juist door je het gevoel te geven dat je hun schatplichtig was. wisten je dochters je schuldgevoel aan te wakkeren.

De kruising met de Nachtegaalstraat is sinds jouw dood heringericht en geen ‘snelweg’ meer, maar een verkeerspleintje geworden waar fietsers voorrang hebben. Het leven gaat door, maar zonder jou is het nog steeds niks.

Leegte
Deze week drie keer bezoek gehad, twee keer naar live-muziek geweest en een keer naar poëzie. Voor mijn doen heb ik me uitzonderlijk vaak onder de mensen begeven. Het besef van leegte wordt er alleen maar groter door: ik kan niets meer met je delen. Je zult nooit meer bellen om te vragen hoe het was en ik kan nooit meer langs je huisje voor een laatste borrel ‘om het af te leren’.

Vrienden
Erik en Arjan waren er nog. Ik mag blij zijn dat ze komen. Als ze vragen hoe het gaat zeg ik: ‘Ongeveer hetzelfde’ en we gaan weer over tot de orde van hun dag. Voor Arjan zijn dat de kleinkinderen, het huis in Frankrijk en zijn danslessen. Erik is druk met het verdelen van een erfenis. Vrienden die met zulke zwaarwegende zaken bezig zijn, wil ik niet belasten met het verlies van mijn moeder. Uit een vroege kerstkaart met de tekst: ‘Na enkele jaren van verlies en loslaten wensen wij jou prettige kerstdagen en het beste voor 2026’, blijkt de bedoeling dat ik je achter me laat.
Niet alleen tonen de vrouwen in mijn omgeving meer compassie, maar blijkt ook dat het verlies van mijn moeder minder belangrijk wordt gevonden dan het verlies van een echtgenoot. Je mag er niet meer zijn, mam. Ik zou me haast schamen voor mijn verdriet, maar waarschijnlijk is het al zover. Over jou praat ik alleen nog met Jacoba die me namens Humanitas bijstaat in mijn rouwverwerking.

Tot later,

Tuur

PS: Zit nu in het muzieklokaal tegenover een meisje van wie ik denk dat ze op jou lijkt toen je 16, 17, 18 was. Een frisse lach met rechte tanden, laag voorhoofd, halflang haar. Niks bijzonders eigenlijk, maar dat kan het nog worden
Zou ik nooit op vallen; ze valt me alleen op, omdat ik denk dat ze op jou lijkt, toen je jong was.

Wegdrijven (korte brief)

Lieve mam,

Voor het eerst heb ik meer dan 24 uur achtereen niet om je gehuild. Misschien omdat ik de klok rond geslapen heb, wat me goed heeft gedaan, misschien omdat ik begonnen ben een anti-depressivum te slikken. Je drijft voor het eerst een beetje van me weg. Zo voelt dat. Maar ik voel me ook rustiger.

Het ravijn van nooit meer, blijkt een eindeloos stille zee. Ik weet niet of het zo doorgaat, of ik me schuldig ga voelen of niet. Ik denk dat het beter is de filmpjes waarop je staat even niet meer te zien. Twee ervan kan ik zowat dromen: wat je zegt en hoe je het zegt. ‘Ik heb het voor je opgeslagen’, met een slisje erin. Dus ook als ik je even niet zie bewegen en hoor praten, weet ik hoe je was en klonk.

Afstompen
Nog steeds kom je voorbij als avatar op mijn beeldscherm. Zien hoelang dat genoeg is en wanneer ik je stem ga missen. Misschien stompen mijn gevoelens na drie dagen gif slikken al af en is dat prima als overbrugging naar een levensgevoel waarin een radeloos gemis niet meer de boventoon voert. Ik kan me nu nog niet voorstellen hoe het is om je los te laten. Ik ben benieuwd of de afstand blijft als ik verder ga met het lezen van je e-mail.

Relativeren
Voor het eerst kom ik eraan toe je levensloop iets te relativeren. Het laatste jaar van je leven was klote met kankerdiagnose en een jaar van doodsangst. Maar de bijna dertig jaar daarvoor had je toch een vrij onbezorgd bestaan. Jouw jaargang, 1939 werd vrijgesteld van sollicitatieplicht en daarna kon je fulltime oma zijn. De laatste jaren werd je belemmerd door spierreuma en artrose, maar andere zorgen had je niet. Je bent on betrekkelijke gezondheid 85 geworden en hoewel je voor mij 100 had willen worden, haalt lang niet iedereen jouw leeftijd en zeker niet op een draaglijke manier. Die gedachte troost me nu nog niet, omdat ik je voor altijd bij me had willen houden, maar misschien komt dat nog.

Dag mama, tot later,

Tuur

Lieve mam,

Dag mama, tot later,

Tuur

PS: toen ik vanavond je stem hoorde, huilde ik toch weer, gelukkig.

Vergetelheid (geen brief)

Voor jou mam,

Ik haal adem, dus ik leef.
Mijn vergetelheid duurt langer dan die van jou.
Want jij had mij en ik heb niemand meer.

Ik zag jou, maar jij mij niet meer.
Je haalde adem, dus je leefde nog,
maar steeds een beetje minder toch.

Dan dat plotse einde aan jouw strijd.
Voor rouwen heb ik alle tijd,
tot aan jouw vergetelheid.

Heel veel liefs,

Tuur

Vechten (korte brief)

Lieve mam,

30 november 2025, 23.35 uur
Al vijf maanden vecht ik me ergens doorheen en ik weet niet waardoorheen. Of eigenlijk wel: door de wanhoop. Maar waarheen? Het lukt niet. Alleen slapen, lezen en schrijven leiden een beetje af.

Ik begon aan deze brief, omdat ik je bleke koppie weer voor me zag, zoals je als een klein, neergestort vogeltje in het grote hospice-bed lag, en hoe ik je terug in bed hielp toen je er was uitgevallen. Dan huil ik mijn ogen rood van radeloosheid en ben ik terug bij af. Alleen een paar regels schrijven helpt dan nog.

2 december 2025, 15.50 uur
Muziek luisteren heb ik na weken ook weer eens geprobeerd. Na vijf minuten irriteert het me al mateloos en moet het weer uit. Alles is uit de tijd dat jij nog leefde en mijn wereld nog min of meer veilig was. Muziek wakkert alleen maar heimwee aan. En dan gaat het nog niet eens over de oude blues-muziek uit het jaar dat ik bij je op zolder woonde. Daar kan ik nooit meer naar luisteren, denk ik. Mocht ik ooit weer muziek in huis kunnen velen, dan gaat het waarschijnlijk voor het eerst beter met me.

Efexor
Vandaag een anti-depressivum van de huisarts gekregen, na een gesprek met de psychiater van dienst met dezelfde werkzame stof als Efexor dat ik bijna 30 jaar geleden gebruikte. Ik zie op tegen de mogelijke bijwerkingen, al herinner ik me die niet. Ik weet ook niet waartegen het zou moeten helpen. Volgens mij moet ik gewoon doorrouwen. Over drie weken evalueren met de huisarts en eventueel de dosis verhogen. Je hoort er nog van mam. Ik mis je zo verschrikkelijk. Waarschijnlijk moet het mijn gemis verdoven.

2026
Vanmorgen bedacht ik me plotseling dat over een maand een nieuw jaar begint waarin jij niet meer geleefd hebt; dat we elkaar niets meer zullen wensen voor 2026; ik geen oliebol meer bij je zal eten die je trouw kocht bij de kraam op de Maliebaan, omdat je die het lekkerst vond en ik nooit meer een cadeautje hoef te kopen voor je verjaardag. Bijna onverdraaglijk allemaal. Ik kan me niet voorstellen dat dit ooit overgaat, maar het zal moeten, wil ik verder kunnen.

Tot later mam,

Tuur

PS: ik stond 1 december om kwart over vijf ’s middags op, alleen omdat ik iets wilde eten. Ik zou het liefst de klok rond slapen en daarna nooit meer wakker worden.

Levenswil (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Nu ik erachter ben wat jou emotioneel heeft geknakt: al vanaf je puberteit veel te grote verantwoordelijkheden dragen voor veel te veel kinderen, zonder daarvoor ooit erkenning te hebben gekregen, zal ik je vanaf nu wat minder schrijven.

Waarschijnlijk ga ik weer een tijdje een anti-depressivum proberen, hoewel de situatie nu anders is dan dertig jaar geleden, na de dood van Benno en de liefde van Lia. Destijds bleef ik jarenlang kampen met een gevoel van onverschilligheid, omdat ik na de dood en de liefde ‘alles’ wel meende te hebben meegemaakt. Nu voel ik me al maanden wanhopig en dat is iets anders dan onverschilligheid. Waarbij een anti-depressivum me nu zou moeten helpen, weet ik niet: jij komt er niet mee terug. Ga ik dan minder huilen? Mijn gevoelens voor jou wil ik er niet mee verdoven. Wat tot nu toe het beste werkt, is zo lang mogelijk op bed blijven liggen en dan gaan lezen of schrijven.

Betekenis
Slapen bekort de tijd waarin ik om je kan treuren. Zo simpel is dat. Ik wil verder leven als ik het gevoel heb dat ik voor iemand van betekenis kan zijn, zoals voor jou. Werk of vrijwilligerswerk zal daarvoor nooit genoeg zijn. Een nieuwe liefde lijkt mij de enige weg om mijn levenswil weer aan te wakkeren, maar dat zie ik niet gebeuren, gezien mijn successen in het verleden. Maar gering succes in het verleden, betekent natuurlijk geen garantie voor de toekomst. Het zal ook nog een bestendige liefde moeten zijn en niet slechts afleiding, zoals ten tijde van de dood van Benno. Tot dan blijft het bij een paar keer goed voor mezelf koken per week en drie vastendagen. Ik merk al dat ik minder boodschappen hoef te doen. Sinds je dood val ik langzaam af, maar heb nog steeds een paar kilo te veel bij me. Ik ben benieuwd hoe het zal zijn als ik mijn buik helemaal kwijt ben. Dat is al in geen dertig jaar meer gebeurd. Pas over een half jaar verwacht ik dat het zover is en dan ben ik vier maten gekrompen en zal zo’n 73 kilo wegen. Dat is nu ruim 78. Mijn horlogebandje zit los; daaraan voel ik dat ik vet verlies over mijn hele lichaam.

Ik ervaar het afvallen als een interessant en spannend experiment, temeer ik altijd al gezond at, maar nu veel minder en vrijwel niet meer drink. Mochten de dagen lengen en de zon weer gaan schijnen dan verdwijnt mijn ‘nieuwe matigheid’ wellicht weer en anders wacht ik rustig af waar mijn experiment eindigt. Een obees zou een moord doen voor mijn discipline en zelfbeheersing, maar jij moest ervoor overlijden en dat gun ik niemand.

Elke dag probeer ik een half jaar van je verzonden e-mail te bekijken. Ik hoop zo nog iets te vinden van wat je bezig hield, maar behalve de verkrampte correspondentie met je jongste dochter, blijkt vooral dat je echt geen vriendinnen had en je doodeenzaam moet zijn geweest. Ook qua mailverkeer zat je in de tang van je manipulantendochter: zij en haar kinderen ontvingen meer dan driekwart.

Doodsangst
De meeste mails waren voorzien van zwaar gecomprimeerde en dus vage foto’s zonder commentaar, vaak verder verprutst doordat je de achtergrond had vervaagd of er een digitaal lijstje omheen had gedaan die de helft van een beeldscherm vulde. Ik ben nu ruim over de helft en zie vooral op tegen de mail uit het laatste jaar van je leven. Het zal wel minder zijn, want toen maakte je bijna geen foto’s meer.
Maar misschien ga ik ook iets terugzien van je doodsangst, bijvoorbeeld in mails aan je zus of broertjes.

Veel liefs,

Tuur

PS: Altijd maar weer die ouwe dwergteckel in de verzonden e-mail aan je manipulantendochter. Je had niks beters te doen dan het onnozele beest fotograferen dat je aan huis gekluisterd hield. Een klein tyfusbeest, waarmee Carine me chanteerde en mijn laatste maanden met jou verpestte. Omdat ze me niet meer aankeek en het alleenrecht op jou had verworven. Zelfs toen je al doodziek was, werd je nog met honden opgescheept. Sorry mam, voor mijn plotselinge woede-aanval.

Verantwoordelijkheid (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Ergens tussen het eind van de oorlog, toen de ultieme bescherming door je ouders achter je lag, en de ontmoeting met mijn brutale verwekker, moet jouw ontwikkeling naar zelfbewustzijn, tot onafhankelijke persoonlijkheid zijn gestopt. Wat kan er in de tien jaar tussen kleuterleeftijd en pubermeisje gebeurd zijn dat je een angstig, afwachtend en afhankelijk mens bent geworden met wie manipulatieve karakters quasi konden doen wat ze wilden?

Ook je zus heeft daar tot nu toe nog geen antwoord op kunnen geven. Misschien is het een samenstel van voor de hand liggende factoren, samen met je karakterstructuur en weet een goede psycholoog hier ook wel antwoord op. Ik weet zo weinig van je jeugd, alleen dat je een soort surrogaatmoeder was voor je jongere broertjes. Als Clara echt geen antwoord weet, ga ik een goede psycholoog zoeken om deze brievenreeks aan voor te leggen.

Zware verantwoordelijkheid
Zou het kunnen dat de rol van surrogaatmoeder een veel te zware verantwoordelijkheid voor je was? Dat het je een zorgeloze puberteit heeft ontnomen? Dat je als opvoeder en onderwijzeres op erkenning hoopte die nooit kwam? Omdat je je moeder weliswaar ontlastte, zoals je weleens hebt gezegd, maar dat ze desondanks haar handen zo vol had aan je andere broertjes en zusjes dat ze je niet zag? Je brieven vanuit Gouda in je onderwijzersjaar buiten je ouderlijk huis, getuigen steevast van zorgen on je kleine broertjes en je moeder, en de hang naar hen. Je kaartje, geadresseerd ‘aan lieve Wimpie’, laat zien dat ze in je hart zaten, alsof het je eigen kinderen waren. De heimwee naar begin jaren zestig heb je altijd gehouden, te zien aan hoe je met de foto’s uit hun en onze kindertijd omging, en met die van je ouders.

Janie Vermulm
Ineens zie ik ook de werkelijkheid achter de foto met jou en je leerling Janie Vermulm tegen het muurtje rond het schoolplein. Jullie staan daar heel intiem en raken elkaar net niet, of net wel aan. Beiden op zoek naar erkenning. Bij elkaar. Naast de periode dat je schilderde en exposeerde, waarschijnlijk één van de weinige keren. Des te wranger is het dat je jongste dochter, op zoek naar jouw erkenning, er alles aan heeft gedaan jouw gevoel van eigenwaarde te breken, met als gevolg dat je oudste dochter je des te makkelijker voor haar karretje kon spannen. Zo maakten jullie gedrieën de cirkel rond en hield jij steeds minder speelruimte over.

Halsoverkop getrouwd
Waarschijnlijk is de veel te grote verantwoordelijkheid voor je broertjes en vanaf 1962 ook nog voor mij als ongehuwde moeder de reden dat je halsoverkop met Theo trouwde. Het zorgen voor je broertjes was tot dan immers een impliciete plicht geworden? Je woonde nog bij je ouders in en jouw moeder zorgde ook voor mij. Je had ineens de mede-verantwoordelijkheid voor een zeven en negenjarige en je eigen baby. Feitelijk raakte je gevangen in een situatie van verplichtingen aan je ouders. Werk of inkomen had je als ongehuwde moeder niet meer. Je kon evengoed trouwen en dat deed je dan ook. Of je nu zorgde voor je eigen kind en twee broertjes of je eigen kind en twee kinderen uit eerste huwelijk van je echtgenoot: het zijn er bij elkaar drie. Dat je echtgenoot nog veel tirannieker was dan je vader en je binnen een jaar nog twee keer zwanger zou zijn, kon je niet voorzien. Je kwam van de regen in de drup. De opvoeding van vijf en later zes jonge kinderen rustte alleen op jouw smalle schouders. Je echtgenoot bracht het geld binnen, strafte ons of speelde met ons; dat vond hij genoeg

Gezien en erkend
Je hebt levenslang een veel te grote verantwoordelijkheid gevoeld voor ‘jouw’ kinderen: je broertjes, voor ons en voor de kinderen uit je klasjes. Vandaar dat je na je scheiding nooit meer ergens verantwoordelijkheid voor hebt genomen, en zeker niet voor je eigen leven. Je bent er nooit in geslaagd je aandacht min of meer eerlijk over je kinderen en stiefkinderen te verdelen. Je werd ‘oma speelgoed’ en die rol van kind tussen kinderen en kleinkinderen vervulde je met verve. Vandaar ook dat de foto’s met de kinderen uit je klasjes er zo intiem uitzien: je was kind onder kinderen. Door hen voelde je je gezien en erkend.

De ‘fouten’ konden alles met je doen en alles van je gedaan krijgen. Jij wilde ‘alleen maar lief’ gevonden worden. Als kwetsbare vrouw en moeder kreeg je het tegendeel: van Bert, van Theo en tenslotte van je eigen dochters. En zo werd je steeds onzekerder en makkelijker te manipuleren.
Tot de dood erop volgde.

Oorlogskind
Ik heb mijn bevindingen uit deze brief samengevat doorgegeven aan je zus. Clara komt niet veel verder dan ‘dat jullie als zussen altijd met de jongetjes speelden’. Dat zal best waar zijn, maar ze gaat daarmee voorbij aan het feit dat zij en Loes, respectievelijk drie en vijf jaar jonger waren dan jij en dat jij als enige de oorlog als geheel bewust hebt meegemaakt. Voor mij staat vast dat jij ook als enige de volle verantwoordelijkheid voor je naoorlogse broertjes hebt gevoeld en gedragen.

Veel liefs,

Tuur

PS: Ik zie plotseling een parallel tussen jou en mijn ex Ida die jij niet mocht; jullie konden beiden nauwelijks met volwassenen overweg, maar alleen met kinderen. Jij, omdat je van kinderen hield; Ida, omdat ze gekleineerd en gepest werd door volwassenen.

Verzamelaar (korte brief)

Lieve mam,

Vanmiddag was ik bij Jan die een paar jaar gepensioneerd is en buiten zijn werk weinig vrienden lijkt te hebben gemaakt. Intelligente kerel met wie ik misschien af en toe naar muziek kan gaan. Net zo’n verzamelaar als mijn vriend Tim, met een kast vol platen, oude bandrecorders en een berging vol apparatuur waarvan hij geen afstand kan doen. Vrijgezel natuurlijk en zijn twee-kamerappartementje rook naar stof en oude archiefdozen.

Jan heeft journalistiekschool gedaan; is er niet mee aan de bak gekomen en heeft uiteindelijk zijn hele werkzame leven volgemaakt in distributiecentra van Albert Heijn. Volgende keer vragen hoe hij het daar heeft uitgehouden als intelligent mens en wat hij leuk vond in het werk.

Maatje
Ik kwam hem op het spoor via de praktijkondersteuner van de huisarts: Jan zoekt blijkbaar een maatje tegen de eenzaamheid en ik afleiding van jouw dood en nieuwe ‘zin’ in het leven. Ik denk wel dat het een zinvol contact kan zijn.

Darmkanker
Meest bijzondere onderwerp van de dag was dat Jan net voor Corona uitbrak, werd geopereerd aan darmkanker, terwijl de operatie van je broertje Bram juist werd uitgesteld door Corona. Jan heeft geluk gehad en Bram is dood.

Gansstraat
Jan woont aan het eind van de Gansstraat, dus kon ik op de weg huiswaarts nog een hondenspeeltje bij Carine afleveren. Ik heb het niet aangedurfd door je straatje te fietsen om bij je huisje te gaan kijken. De vorige keer dat ik dat deed, was ik tien dagen van slag. Misschien duurt het wel een jaar of langer voor dat weer kan, en misschien wel nooit meer.

Verrot gescholden
Na het boodschappen doen werd ik verrot gescholden door een vent in een scootmobiel, omdat ik blijkbaar niet snel genoeg opzij ging. Ik heb de hele weg op de fiets naar huis gehuild. Ik voel me weer zo radeloos, mam, terwijl ik normaal gesproken mijn schouders ophaal over een scheldende klootzak. Maar ik denk bij alles en het minste of geringste: ‘Mama zal me nooit meer aanhoren, me nooit meer troosten, me nooit meer bellen’ en dan komen de tranen.

Veel liefs,

Tuur

PS: Voor het eerst huil ik de laatste dagen ook vaker ’s nachts. Het zijn korte buien, zoals ik die vroeger vaak had om Benno. Dan zie ik je plotseling door je keukentje scharrelen om een tosti of koffie voor me te maken. Dan realiseer ik me dat je dat nooit meer zult doen en dat ik verder moet zonder jou. ’s Nachts huilen is heel onpraktisch, omdat ik dan neusdruppels nodig heb die je maar een week achtereen mag gebruiken. Ik huil al vijf maanden om je, dus is overdag beter. Grapje mam.

Ravijn van nooit meer (korte brief)

Lieve mam,

Tijdens je uitvaart sprak ik over: ‘het ravijn van Nooit Meer’ dat steeds dieper, breder en leger wordt, omdat er geen herinnering meer bijkomt die we samen kunnen delen.

Soms voel ik dat al. Ik huil al minder om je de laatste weken en het is al driekwart jaar geleden dat je voor het laatst vroeg: ‘Heb je niet te veel gedronken om nog te fietsen?’ Op een dag zal ik deze brievenreeks moeten teruglezen om nog precies te weten wie je was en wat ik voelde toen je stierf. Ik weet bijvoorbeeld nog dat ik mijn hand over de jouwe had een half uur voordat je stil werd en dat hij gebald was en ik af en toe een trilling voelde, waardoor ik dacht dat je de aanraking niet prettig vond. Je was toen al in coma, dus je wist waarschijnlijk niet eens dat mijn hand jouw vuistje bedekte. Dat zijn de kleine herinneringen die ik straks nog kan nalezen.

Nalatenschap
Door je straatje durf ik niet meer te fietsen. Alleen als ik een filmpje kijk waarop je staat, komen de tranen nog, en heel soms in bed. Je nalatenschapje heb ik bijna helemaal bekeken en verdeeld. Alleen het grootste deel van je verzonden e-mail is nog over. Daaraan besteed ik een uurtje per dag, omdat lezen over wat je bezighield, terwijl je er niet meer bent, heel zwaar is. Het heeft geen relevantie meer, behalve voor mij en deze brievenreeks.

Callantsoog
Meestal kijk ik naar jou in besneeuwd Callantsoog met je gehaakte, witte mutsje op, zorgvuldig opgemaakt, zoals je zelfs op je sterfbed je lippen nog rood stiftte. Je leek op het besneeuwde strand het onbekommerde deel van jezelf, nog geen 74 en riep tegen de camera: ‘Lekker koud hier; het heeft wel wat die kou’. Tot nu toe moet ik steeds weer huilen als ik je zo zie. Dat zijn de momenten dat ‘het ravijn van Nooit meer’ voor even een beetje dicht gaat, maar dat zal wel minder worden op den duur.

Liefs,

Tuur

PS: Misschien heb ik het al eerder gemeld, maar het aantal mensen dat compassie toont, is op minder dan de vingers van één hand te tellen: een vriend, een vriendin en een buurvrouw. De mensen die ik het langste ken, laten het helemaal afweten. Misschien omdat ze hun ouders nog hebben, of omdat ze al uitgerouwd zijn. Een harde constatering en ik ben niet van plan het hun te vergeven.

Psychiater (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vanmorgen met de psychiater gesproken over wel of niet een anti-depressivum. Het mocht wel, maar het leek hem niet nodig. Hij vond dat ik goed op weg was in mijn rouwproces en wist wat ik onder de mensen moest komen.

Ik gaf aan dat een anti-depressivum me eerder had geholpen na de dood van Benno, maar ook dat er verschillen zijn met nu. Na zijn dood en de liefde van Lia die erop volgde had ik het gevoel ‘alles wel gezien te hebben’. Ik kwam onverschillig in het leven te staan; iets dat in mijn herinnering jaren heeft geduurd. Na jouw dood overheerst wanhoop en dat is anders dan onverschilligheid.

Niet depressief
Vandaar dat een anti-depressivum misschien niet gaat helpen. Ik gaf ook aan dat ik niet van plan ben om nog jaren vol te maken als het verdriet en gemis zo groot blijft, en dat stoppen met eten mij een reële optie lijkt. Desondanks kwam ik blijkbaar niet echt depressief over. Het leek hem een goed teken dat ik veel om je huil. Dat ik goed weet wat ik moet doen om er bovenop te komen, veel schrijf en aan zelfreflectie doe, leek hij zelfs te bewonderen.

Ongelijkwaardig
Achteraf bezien had ik wel willen weten of zijn ouders nog leven, maar ik heb alleen gevraagd hoe oud hij is. Wat de uitwisseling van informatie betreft, is de relatie tussen hulpverlener en cliënt natuurlijk ongelijkwaardig. Jammer is dat, want als hij zijn ouders ook kwijt is, zou ik misschien van hem kunnen leren.

Jacoba
Vanmiddag praten mat Jacoba die me probeert te helpen bij mijn rouwverwerking. Iedereen schijnt haar ‘Kootje’ te noemen, maar ik heb gevraagd of ik haar gewoon bij haar echte naam mocht noemen. Even wennen voor haar geloof ik, maar ik heb uitgelegd dat ik iets goed te maken had naar Trijntje waar ik lang vrijwilliger was en die iedereen Tine noemde, en ik dus ook. Een vergissing, vind ik achteraf die ik niet nog eens wil maken. En Jacoba is een naam met stijl. Ze is zes jaar jonger dan jij, maar heeft een heel oude, versleten stem. Gek he? Jij had dat helemaal niet; Theo ook niet trouwens. Ik weet nu dat ze drie kinderen heeft en kleinkinderen en dat haar man al tien jaar dood is. Volgende keer verder vragen hoeveel kleinkinderen ze heeft en of haar man veel ouder was dan zij. Ik las haar het tekstje aan Nicole voor over hoe je manipulantendochter je ‘in gijzeling’ nam. Jacoba vroeg daarop of ik boos was en dat gaf ik toe. Ik gaf ook aan dat bespreken ervan geen zin meer heeft, omdat het mosterd na de maaltijd is; het maken van verwijten niet in mijn aard ligt en dat zelfreflectie en verantwoordelijkheid nemen binnen ons gezin niet voorkomen. We hebben ook nog iets leuks besproken, namelijk mijn avonturen met cabaretliefde Uta. Soms moet er even wat lucht tussen de tranen door.

Jouw gezicht
Soms zie ik je gezicht langskomen bij het opstarten van de computer en daarna je mooiste foto van de Oude Gracht in herfstkleuren. Je lijkt soms ineens ver weg en dan weer huil ik mijn ogen rood. Die paar seconden dat je in beeld bent, kijk ik altijd intensief naar je, alsof ik je gezicht steeds opnieuw moet inprenten om je niet te vergeten. Alsof ik bang ben om je te vergeten. Dat ik je elke dag verplicht een beetje eer moet bewijzen en dat is waar. Sommige foto’s kan ik al dromen, bijvoorbeeld die van Facebook.

Onverdraaglijk
Met wat ooit je huisje was, voel ik geen binding meer, maar ik durf ook niet door je straatje te fietsen. Dan zou mijn oog uit nieuwsgierigheid toch naar je voordeur en kale voorraam getrokken worden. Ook het idee dat er ooit iemand anders achter jouw voordeur zal komen te wonen die straks alleen nog van-horen-zeggen van jouw bestaan weet, lijkt me onverdraaglijk. Ik durf niet meer in de buurt van de plek te komen die me ooit zo vertrouwd was. Eén keer geprobeerd sinds we je huisje ontruimd hebben en het heeft me twee weken uit het lood geslagen. Ik wil je niet loslaten, maar het is misschien onvermijdelijk. Ik voel me nu al schuldig, mama dat ik je nagedachtenis ga verwaarlozen en dat het onontkoombaar is. Al was het maar uit zelfbehoud. Me wentelen in gemis, of je een vredig plekje geven. Dat lijkt de keuze. Bij Benno heeft het 15, misschien wel 20 jaar geduurd voordat de acceptatie kwam. Voor jou heb ik zoveel tijd hopelijk niet meer. En dat is niet cynisch bedoeld.

Muziekcafé
Ben met asperger-Pieter naar een cultureel café in Houten gegaan om mezelf uit te laten. Hij zou er vrienden of kennissen ontmoeten, maar er kwam niemand opdagen. Jammer, want ik had graag kennis gemaakt met zijn entourage, al was het maar om nieuwe gezichten te zien.

We gingen er samen heen, maar ik was er veel eerder, omdat ik het vouwfietsje bij me had en Pieter met de bus moest. Ik voelde me zo eenzaam mam, en ook nu de muziek speelt, kan ik mijn beeldschermpje nauwelijks zien door mijn tranen heen. Wat heb je me aangedaan door dood te gaan?

Pieter mocht blij zijn dat ik er was, al beweerde hij onderweg terug naar het station dat het hem niks uitmaakte dat zijn ‘vrienden’ niet waren gekomen. Ik heb het zo gelaten, al is mijn betekenis misschien groter dan ikzelf denk. En betekenis in het leven is het enige waarnaar ik op zoek ben.

Dat ik hier temidden van de evergreens, de kroegherrie met ‘een vriend’ naast me zit te huilen, zegt genoeg. Muziek luisteren kan ik niet meer. Het betekent niks. Thuis muziek luisteren kan ik misschien nooit meer, omdat het me bindt aan een verleden met jou. Jaap Fisher bijvoorbeeld; we luisterden er samen wel naar. Of Boudewijn de Groot met wie je zelfs nog hebt gecorrespondeerd. Als ik weer naar hen kan luisteren, heb ik je waarschijnlijk een rustig plekje gegeven.

Truste mam,

Tuur

PS: Theo’s eerste sterfdag vandaag, 21 november, de verjaardag van je stiefdochter. Hij zal zijn euthanasie wel expres zo gepland hebben om levenslang haar verjaardag te verpesten.

Optreden (korte bief)

Lieve mam,

Vandaag met Nicole naar een optreden van twee liedjeszangers geweest in een piepklein zaaltje in Amsterdam. Haar ook weer verteld hoe je geknecht en gemanipuleerd werd door je eigen dochters en hoe schuldig ik me voel dat ik nooit voor je ben opgekomen.

Anderzijds ook aangegeven dat ik de alomtegenwoordigheid van Carine die voor jou misschien levensvervullend was, nooit had kunnen overnemen. Wel gehuild, maar het ging nog. Ook aan Nicole laten weten dat het niet goed gaat en ik niet van plan ben nog jaren vol te maken als ik geen levensdoel meer vind, dat wil zeggen: er dringend voor iemand zou moeten zijn.

Nalatenschap
Bij je jongste zoon nog twee mappen met persoonlijke spullen uit jouw nalatenschap achtergelaten, als foto’s, kindertekeningen en een blikje met jouw as. Kan hij zelf uitmaken wat hij daarmee wil. Heb aangebeld, ‘pakketje’ geroepen en een plastic tas op de trap gezet. Ik hoop dat dit het allerlaatste contact was.

Veel liefs en het spijt me dat het zo gaat. Ik weet dat jij dit niet gewild had, maar het is de onvermijdelijke afloop.

Tuur

Aan je e-mail uit 2018 zie ik dat je veel contact had met je gewelddadige ex-man, vader van je drie jongsten. Het was aantrekken en afstoten. En hoewel je juist in 2018 heel veel foto’s maakte, bevestigt het mijn beeld van jou als eenzame ziel. Je manipulantendochter woonde toen nog niet pal achter je en de kleinkinderen hadden oma niet meer nodig. De jongste was toen dertien en de oudste twintig. Behalve foto’s maken en om de week met je zussen op stap gaan, had je niets meer om handen dan een beetje lezen, e-mailen, foto’s verklooien en wachten op ons. Je schreef Theo slechts één regel in een e-mail getiteld, ‘Stil’: ‘De dag duurt lang zonder iets van jou te horen !’ Gek dat ik dat nooit tot me door heb laten dringen toen je nog leefde. We hebben het nooit over je eenzaamheid gehad, ook niet als kinderen onderling. We zijn botweg alle vier tekort geschoten te doorzien hoe je eraan toe was. Carine moet ervan geweten hebben; zij was kind aan huis bij jou. Jij praatte er niet over en ondernam niets.

Jacoba (korte brief)

Lieve mam,

Vandaag had ik een eerste gesprek met Jacoba die tachtig is en vrijwillig rouwbegeleider vanuit Humanitas. Ze hoorde zelf pas op haar vijftigste dat haar vader zelfmoord had gepleegd toen ze twee jaar oud was. Daardoor kwam ze in een verlaat rouwproces terecht. Als rouwbegeleider en is ze nu aan mij gekoppeld.

Na het gesprek gisteren met je oudste kleindochter over de knechtende rol van Carine, ging het vandaag ook over mijn onmacht daar iets tegen te doen. Over hoe ze alomtegenwoordig was, zelfs als ze er niet was, al was het maar door een hond bij je te stallen, waardoor je geen kant op kon.

Airbag
Ik trok de vergelijking tussen haar dwingende aanwezigheid en een airbag die binnen een paar seconden mijn ruimte om bij jou te zijn kon vullen en die alle gezelligheid wegblies. Jacoba begreep de vergelijking. Ik gaf het voorbeeld dat ik op een zondagavond bij je zat en Carine binnenstapte met de mededeling ‘dat haar zoon zelfmoord wilde plegen’ en dat mij vervolgens niets restte dan weg te gaan. Ook heb ik de anekdote verteld hoe zij je had wijsgemaakt dat het personeel tassen steelt van kamers in het zorghotel en hoe je daarover in paniek raakte terwijl we redelijk gezellig zaten te eten. Of die keer dat zij en haar zoon zo’n stennis in jouw kleine huisje hadden getrapt dat jij in shock naar het ziekenhuis moest worden afgevoerd. Hoe je werd misbruikt als hondenoppas en je jongste dochter je een half leven lang verwijten maakte. Het leidde ertoe dat ik steeds minder bij je keam, omdat er geen ruimte meer was; niet voor mij en niet voor je twee jongste autistenkinderen.

Schuldgevoel
Hoe ze je bonden aan je schuldgevoel en zo de rol overnamen van je ex-echtgenoot. Ze leek oprecht met me te doen te hebben, toen ik zei me schuldig te voelen over het feit dat ik nooit iets gedaan heb om je te beschermen. Ik hoefde maar één keertje te huilen, maar dit is het ergste besef dat ik heb.

Zorgweigering
Net als met je kleindochter gisteren, kwam de zorgweigering nog aan de orde waardoor je geen hulp kreeg als Carine uit werken was en je in arren moede, maar in je badje noest gaan zitten als je jezelf had ondergepoept. Blijkbaar kon of durfde je ook niemand meer te bellen. Het is vreselijk om dit alles zo onder elkaar te lezen, temeer Carine je naar eer en geweten heeft gemanipuleerd en verzorgd, waarmee ik wil zeggen dat ze nooit kwade bedoelingen heeft gehad. Ze heeft alleen de desastreuze gevolgen voor jou nooit ingezien, zeker niet in de eindfase van je leven. Ik heb ook niet willen weten wat mijn wegblijven voor jou betekende en daar kom ik ook niet meer achter. Ik kan alleen vrede vinden als ik de mooie momenten met jou voorrang leer geven. Tot die voorlopige conclusie zijn Jacoba en ik wel gekomen. Volgende week komt ze weer.

Veel liefs,

Tuur

PS: In 2018 sloot je een mail af met: ‘Lieve groetjes van oma speelgoed’. Blijkbaar was dat je bijnaam geworden onder de kleinkinderen, omdat je er een hele vliering vol mee had. Er spreekt waardering uit voor jou in je rol als oma en dat troost me een beetje.

Uit eten (korte brief)

Lieve mam,

Vanavond uit eten met je oudste kleinkind. Ben benieuwd hoe dat zal gaan. Ik kan daar slecht uit volle borst gaan zitten huilen. Ze is dan wel 28, maar ik wil haar niet belasten. Ze heeft net de kunstacademie afgerond en wel wat anders aan haar hoofd dan een dode oma.

Over haar manipulantenmoeder kan ik het ook niet diepgaand hebben. Polsen hoe het met haar gaat, dat wil zeggen: belangstelling veinzen, zal het maximaal haalbare zijn. Het wordt op eieren lopen morgen, lijkt me.

Levensgeluk
De laatste keer dat ik de manipulant sprak, bleek haar jongste dochter een teckel te hebben genomen. Het Roemeense bijtertje waarmee ze jou in je laatste levensmaanden opzadelde, was blijkbaar niet genoeg als troost: er moest weer een teckel komen om de vorige te doen vergeten. Een hond die jouw dood moet compenseren; voor levensgeluk moet zorgen dat ze niet kan vinden door ‘iets’ te gaan doen.

Bang voor kanker
De Vlaamse cabaretbroers Kommil Foo zingen een lied waarin de zinsnede voorkomt: ‘Jij bent iemand die z’n eigen leven ontwijkt’. Lang dacht ik dat zoiets niet mogelijk is, totdat ik me realiseerde dat Carine precies dat doet. Roken als een ketter, maar als de dood voor kanker en ze speculeerde erop dat jij het niet rook, hoewel ze stonk als een asbak. En jij rook het inderdaad al lang niet meer. Jij leefde ook met de kop in het zand mam, maar gelukkig niet ten koste van anderen. Over dit soort dingen kan ik het straks dus niet hebben. Daarom schrijf ik ze nu maar vast op.

In de tang
Het etentje met je kleindochter en haar vriendje was gezellig. Heb uiteindelijk toch gezegd hoezeer het me dwars zit dat haar moeder meevrat van je AOW, feitelijk je portemonnee en je huisje had overgenomen, mijn ruimte innam om bij jou te zijn en er een hond achterliet, waar je in je stervensfase niet meer tegenop kon. Ze had je in de tang, zelfs als ze er niet was. Ik weet niet of mijn ontboezemingen je kleinkind verbaasden. Ik denk niet dat ze verwacht had dat ik over haar moeder denk als een rasmanipulant die jou levenslang aan zich verplichtte door je schuldgevoel uit te buiten.

Gijzeling
Na het schrijven van 140 brieven vond ik eindelijk het juiste woord voor wat Carine vanaf ongeveer 1990 met jou heeft gedaan, gedreven door jouw schuldgevoel, ten koste van mij, Charlénr, Robert en vooral jouw zelf: ze heeft je 35 jaar lang in gijzeling gehouden met honden, kleinkinderen, weer honden, zichzelf en haar angsten. Gegijzeld, je hebt een half leven lang in gijzeling gezeten met behulp van manipulatie en aangepraat schuldgevoel Op basis van je e-mail begrijp ik nu pas hoe volkomen eenzaam je al die jaren bent geweest, te zwak en te afhankelijk om je te verweren tegen een rasmanipulant en haar alomtegenwoordigheid die jouw portemonnee, huis en wie je mocht zijn had overgenomen.

Manifeste patronen
Uit het gesprek met je kleindochter concludeer ik dat zich tussen Carine en haar jongste dochter dezelfde patronen manifesteren als tussen jou en Carine. Ook Carine wordt overvleugeld door haar dochter. Zij doet het met behulp van intelligente manipulatie en valse beloften; zo is haar een tweede hond aangemanipuleerd. Hun relatie heeft nog 25 jaar de tijd om uit de hand te lopen. Het manipuleren is van dochter op dochter overgegaan en Carine zit nu in hetzelfde parket als waarin jij zat. Ze krijgt wat haar toekomt. Ook haar huwelijk was vergelijkbaar, alleen keek deze Alex ook nog neer op zijn eigen kinderen.

Tot later mam,

Tuur

PS: Sinds je dood ben ik een hele maat afgevallen en kan ik al mijn broeken weer aan. Ik ben terug bij maat 34 en dat blijft zo. Twee vastendagen per week en weinig alcohol bevallen prima.

Vlinders (korte brief)

Lieve mam,

Heb vanavond een aantal van je vlinderfoto’s van je naam voorzien, zodat ik er ansichten van kan maken. Ga ze trouw versturen bij verjaardagen, zodat je naam blijft circuleren.

Probeer aan te sluiten bij jouw kleurgebruik: een foto met veel groen krijgt jouw naam in donkergroen; een foto met een okergele vlinder krijgt jouw naam in okergeel. Ik gebruik een ander grafisch programma dan jij, want met Gimp kan ik niet overweg. Zo kan ik, behalve met je e-mail nog even met je nalatenschapje bezig blijven, want dat is het enige wat ik nog wil.

Lettertype

Ik zet je naam er wel veel groter op dan jij zou doen, omdat ik wil dat je naam leesbaar blijft, ook op het A6-formaat van een ansichtkaart. Jij hield daar geen rekening mee, keek alleen naar je beeldscherm. Ik weet zeker dat je het mooi zou vinden; ik heb een zwierige schrijfletter gekozen. Bijna zo mooi als jouw onderwijzeressenhandschrift. Het heet ‘Shell’ en zal ook wel in Gimp zitten. Jij gebruikte waarschijnlijk het standaardlettertype in de standaardgrootte. Je had geen idee dat je bij een hogere resolutie van de afbeelding ook een groter lettertype moest kiezen.

Binnenkort langs de fotowinkel om wat afdrukken te maken. Dat heb ik nog nooit eerder gedaan, maar jij kon het ook. Zolang ik leef, ga ik ze versturen. Alleen zo kan ik je uit de vergetelheid houden.

Tot later mam,

Tuur

PS: In de laatste maanden voor je dood tot aan de hospice heb ik verstek laten gaan. Daarmee kan ik inmiddels wel een beetje leven, al zie ik de rechtvaardiging er niet meer van in. Waarom ik steeds weer moet huilen, is dat ik geen afscheid van je heb durven nemen. Omdat ik niet mocht laten merken dat je dood zou gaan. Maar zelf voelde je het al driekwart jaar aankomen. Je praatte er alleen niet over, maar huilde erom. Waarom heb ik in de hospice niet gewoon gezegd: ‘Mag ik je omhelzen mam? Misschien kan het niet meer zo vaak.’ Misschien was je bij een knuffel en een zoen alsnog gaan praten door de nabijheid. In plaats daarvan reageerde ik niet op jouw opmerking dat je niet snapte waarom je je niet beter ging voelen. Je kreeg immers medicijnen; een verpleegkundige kwam bij je kijken; je was in veilige handen. Ik gaf je een snoepje; dat vond je genoeg. Waarom heb ik niets gedaan, maar me gevoegd naar jouw naïeve: kop-in-het-zand?

Afscheidsbrief (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vandaag, (zondag 9 november) stond ik pas om 16.00 uur op, omdat ik een licht hongergevoel kreeg. Dat ga ik vandaag proberen te stoppen met een paar rijstwafels en een beetje geraspte kaas. Het koken stel ik nu al zo lang mogelijk uit. Dat wordt nu morgen.

De enige dingen waarop ik me nog verheug als ik uit bed kom, is koffie met een stukje chocola en het boek waarin ik bezig ben. Lees de laatste weken alleen nog maar Duits. Het volgende wordt Properzia van Jean Claude van Rijckegem, denk ik. Te lezen heb ik genoeg

Dood gaan
Het is fijn om zo lang op bed te liggen. Het voelt alsof ik al een beetje dood ga en ik hoef niet om je te huilen. Zonder jou betekent het leven niets meer en zoals ik er nu over denk, ga ik daar de uiterste consequentie aan verbinden. Ik verheug me inmiddels op de weegschaal en het wijzertje dat hopelijk weer een stukje lager staat. Mijn buikje wordt steeds smaller en op een dag zal hij helemaal verdwenen zijn als ik zo doorga. Ben ik voor het eerst sinds 30 jaar weer een slanke jongen.

17 november 2025
Gisteren vond ik bij Dirk de rijstwafels met kaassmaak die eetbaar zijn zonder dat er iets van beleg op hoeft. Bij alle andere varianten is het toch alsof ik bordkarton zit te eten. Ze zitten in een rol, net als beschuiten, en met thee erbij kan ik er prima een hongergevoel mee dempen. Het betekent dat ik nog twee keer per week goed voor mezelf ga koken en drie vastendagen inlas. Vooralsnog ben ik benieuwd waar dit zal eindigen: vind ik bijtijds een nieuwe levensvervulling, waarbij ik jou een vredig plekje kan geven, of honger ik mezelf langzaam uit? Voorlopig valt mijn keus op het laatste. Ik ben hierover ook duidelijk naar de huisarts en psycholoog, maar ik speculeer erop dat ze denken dat het zo’n vaart niet loopt.

2 december 2025, 01.04 uur
Zoals ik het nu zie, zal een bestendige liefde de enige weg zijn, maar die heb ik zelfs nog nooit vanuit de verte in de ogen gekeken. Ik reken eerder op spoedige vergetelheid die mij nog eerder wacht dan jou, omdat jij tenminste nog kleinkinderen had. In de vergetelheid zijn we straks gelijk en dat troost me een beetje.

4 december, 11.50 uur
Voor het eerst meer dan 24 uur achter elkaar gedommeld. Ook voor het eerst in maanden niet om je gehuild en in die tijd niet gegeten. Een prettige manier van verdoving voor een beginnende hongerstaker.

6 december, 19.55 uur
Sinds ik het anti-depressivum slik, lig ik alleen nog maar op bed: de ultieme verdoving. Ben benieuwd hoelang dit gaat duren. In elk geval een prettig tijdverdrijf. Eten hoef ik nauwelijks meer, heel praktisch op mijn vastendagen. De pil heeft ook een heel positieve bijwerking, namelijk dat ik van mijn huisstofallergie helemaal geen last meer heb. Het werkt blijkbaar als een heel sterk anti-histaminicum. Het huilen is minder geworden: het blijft bij één bui per dag als ik denk aan passages uit de filmpjes waarop je staat: ‘Lekker koud hier!’, roep je ergens op het strand in besneeuwd Callantsoog. Vrolijk, kinderlijk haast, zo ten diepste in tegenspraak met de leegte die ik al maanden voel.

20 december
Wat ik ook doe of laat, wie ik ook nog ga ontmoeten, waar ik ook heen ga: ik kan het nooit meer met je delen. Daarom gaat niets me uit dit graf helpen, zelfs geen liefde, niets. Dat is mijn reden om ‘uit het leven’ te willen. Ik heb nog een flinke tijd om eraan te wennen en het einde voor te bereiden. Ik val ongeveer een kilo per maand af, hoewel ik geregeld voor mezelf kook. Ik eet structureel te weinig en alcohol drinken doe ik vrijwel niet meer. Ik ben benieuwd of dit gewichtsverlies vanzelf stopt en hoe ik er dan emotioneel voor sta. Ondertussen bereid ik het einde verder voor, bijvoorbeeld door mijn belastingpapieren en wachtwoordgegevens toegankelijk voor anderen op te slaan.

Ik ben benieuwd of dit de afscheidsbrief wordt die ik als allerlaatste zal publiceren.

21 december
De laatste twee dagen wat beter gegeten. Weet niet of het iets goeds betekent, want ik heb wel gewoon mijn dagen verslapen en ondanks anti-depressivum de laatste week weer veel gehuild.

26 december
Heel eerste kerstdag verslapen, het enige dat voor vergetelheid zorgt. Na 24 uur kreeg ik voor het eerst een hongergevoel dat ik genegeerd heb. Nog weer twaalf uur later stond ik op. Iets gegeten, maar niet veel. Kijken hoelang dat genoeg is. Ik weeg nog 75 kilo, ooit een streefgewicht dat ik al tientallen jaren niet meer heb gehaald. Ben zo’n zeven kilo kwijt en van plan dit afvallen door te zetten, totdat ik een nieuwe ‘zin’ in het leven heb gevonden. Lukt dat niet, dan zie ik wel hoe ik er over een half jaar over denk en 15 kilo lichter ben.

10 januari 2026
Voor het eerst meer dan 36 uur achtereen niet uit bed gekomen. Daarna zoveel mogelijk gegeten. Van enig geordend levensritme kun je niet meer spreken. Ik weeg nog 74 kilo. Pas als het gewichtsverlies gevaarlijk wordt, ga ik nadenken of ik het leven echt wil beëindigen. Hoewel anderen veronderstellen dat het beter met me gaat, zie ik zelf geen enkel perspectief, geen levensdoel, geen enkele reden om er nog te zijn. Daar verandert anti-depressivum iets aan, misschien wel in tegendeel.

26 januari 2026
Voor het eerst sinds tijden weer bijtijds opgestaan, na een heel weekend verslapen te hebben, vrijwel zonder te eten. In bed hield ik het uiteindelijk toch niet meer uit. De nieuwe weegschaal geeft 73, 2 kilo aan. Dat is negen kilo minder dan toen jij overleed, dat is meer dan een kilo per maand en meer dan 10% gewichtsverlies. Ik vraag me af of ik dat ooit nog gewogen heb. Ik ga door met dit regime van af en toe voor mezelf koken, afgewisseld met vastendagen met fruit en rijstwafels en een enkele boterham, totdat ik al mijn buikvet kwijt ben. Mocht dat bij 70 kilo zijn, zij dat zo. En mocht ik niet zonder jou verder willen, dan blijf ik vasten tot het bittere einde. Ik hoop voordien nog iets of iemand te vinden om me over te verwonderen. Dan blijf ik waarschijnlijk nog een poosje en stop ik met vasten, maar zorg dat ik nooit meer aankom.

8 februari 2026, 05.00 uur
Bijna tweeënhalve dag op bed gelegen zonder eten of drinken. Het idee om het einde te versnellen door te stoppen met beide, nam de overhand. Ik wilde alvast ‘oefenen’, kijken hoe lang ik het uithield. Het was uiteindelijk niet de dorst die me wakker hield, maar een knorrende maag. Tegen de dorst had ik een half glas water naast mijn bed gezet met een washandje erbij waarvan ik af en toe de punt nat kon maken om op te sabbelen. Dat bleek afdoende. Dat weet ik dan alweer, mocht ik het plan om het leven te beëindigen willen doorzetten. Om de honger te stillen zullen naturel-rijstwafels genoeg zijn. Om de slaap te bevorderen en niet tussendoor uit bed te hoeven, zou ik bij de drogist melatoninepillen in hoge dosering kunnen kopen (5 milligram of meer). Uiteindelijk was ik blij uit bed te kunnen om twee mango’s, een mandarijn en een boterham te eten. Ook de koffie smaakte prima. Overnight zelfmoord plegen zal ik niet doen, maar het lijkt erop dat een vochtbeperking makkelijker vol te houden is dan stoppen met eten. Ik had het omgekeerde verwacht.

Tot later mam,

Tuur

PS: Afscheid neem ik ook van hen die er niet meer zijn:
van mama (Corry), Theo en Bert;
Oma, opa, Loes, Clara en Cees en kleine Anke, Bram, Robert en Paula, Trudy, Wout en Henk;
Ben, Frieda, Inge, kijvende Karin, Remco, Karel, Gerard, Trijntje (Tine), Piet, en Wil;
en van mijn allerliefste vriendje B.

Weerzin (korte brief)

Lieve mam,

Kort na je kankerdiagnose schreef ik de afscheidstoespraak voor bij je uitvaart, besloot ik je aan je andere kinderen over te laten en nam ik steeds meer afstand, totdat ik in de laatste maanden voor je dood helemaal niet meer kwam. Ik hoopte dat het makkelijker zou zijn om met je dood om te gaan, als ik maar op tijd genoeg afstand genomen had. Bij het omgekeerde heb ik nooit stilgestaan: zo dicht mogelijk bij je te blijven, zolang het nog kon, dwars tegen mijn weerzin tegen je manipulantendochter in.

Geen moment heeft jouw liefdeskind gedacht aan wat het beste voor jou zou zijn. Ik heb het omgaan met je dood niet makkelijker gemaakt, maar moeilijker. Ook dit heb ik al eens eerder opgeschreven, maar nooit zo kernachtig.

Messenger
Je zus Clara schrijft op 7 november op wat ik al vier maanden voel en ik wil antwoorden dat ik daarom uit het leven wil. Ik doe het niet om haar niet te verontrusten.

Clara schrijft:
De dood kan een verlossing zijn wanneer het leven je niets meer te bieden heeft, alleen nog pijn en ellende, maar voor ons, de achterblijvers, is het ook een kwelling. Waar moet je nu heen met je liefde en je verlangen, nu ze onbereikbaar zijn? Met wie kan je jouw gevoelens en zorgen nog delen? Dat voelt eenzaam en doods aan. Stukje bij beetje sterf je ook; er blijft weinig vreugde over. Corry zei weleens: het leven is een tranendal, een gedoe. Zo wilde ik het toen niet zien; ik vond het te negatief. Maar ik denk nu dat ze gelijk had.

Erfenis
Af en toe krijgen wij als kinderen een stand van zaken rond de erfenis van je ex-man. Naar aanleiding daarvan heb ik uitleg gevraagd aan de executeur-testamentair. Als onterfde heb ik feitelijk geen recht op informatie, maar ze was zo goed een rekenvoorbeeld te geven. Op basis daarvan kon ik bepalen dat je jongste zoon als enig kind-erfgenaam 156.000 euro overgemaakt krijgt. Daarvan houdt hij zo’n 130.000 over na aftrek van erfbelasting. Dat is meer dan vijf keer wat wij krijgen en hij is nog eens extra beloond doordat je stiefzoon zijn aandeel geweigerd heeft uit rancune naar zijn vader. Hoe dom kun je zijn: stelen loont. Op een dag leg ik me erbij neer, maar je andere kinderen wil ik nooit meer zien. Ik heb mijn bevindingen wel met je dochters gedeeld. De druk op je jongste zoon om alsnog met onze kindsdelen over de brug te komen, kan ik alleen maar opvoeren door te laten zien hoe hij hen besteelt. Juridische mogelijkheden heb ik niet en jij kunt niet meer voor ons pleiten

Veel liefs,

Tuur

Muzieklokaal (korte brief)

Lieve mam,

Zit nu in het Muzieklokaal, zoals vaak op donderdagavond en zondagmiddag, omdat er live-muziek wordt gespeeld. Beetje jazzy op gitaar zo te horen. Het is relatief druk, zodat het niet makkelijk was een zitplaats te vinden Ze kennen me inmiddels als vaste gast, dus het zal wel opgevallen zijn dat ik nogal wankel ben. Ik kreeg zomaar een tafeltje voor mij alleen.

Ik begon te schrijven, omdat ik weer moest huilen bij de gedachte dat ik tot voor kort bij jou vandaan gekomen zou zijn. Na een biertje, boterham en een babbeltje zou ik de Oude Gracht van Zuid naar Noord zijn afgefietst. Ik heb geen idee hoe ik ooit aan dit gemis kan wennen. Jouw boterham met biertje is nu een frietje en huisgemaakte limonade met-een-jenevertje erin geworden. Ook lekker, maar niet zoals bij jou en veel duurder. En ik wijk af van mijn plan om te vasten. Maar dat geeft niet; het leven is zo al ondraaglijk genoeg. Ik ga hier afsluiten met een limondejenevertje. Voelde me gek genoeg niet zo eenzaam als anders hier, misschien omdat er naast me Duits gesproken werd of omdat er drie frisse koppies aan een tafeltje tegenover me zaten. Ik weet het niet.

Ansichtkaart
Inge Broekman, de dochter van kunstenaar Willem met wie je in de jaren tachtig creatief op sjouw was, stuurde nog een ontzettende kitch-kaart, expres natuurlijk. Hoofdzaak is dat ze aan me gedacht heeft. Ik schreef terug dat ik aanvankelijk dacht dat het van een geheime liefde kwam, maar alweer niet. Toch lief van haar. Het gaat om de aandacht. Dat ik de jouwe voor altijd moet missen, kan ik nog steeds nauwelijks verdragen, mam.

Tot later,

Tuur

PS: Nicole noemt me sinds jouw uitvaart ook ‘Tuur’ Ze nam het erna over. Symbolisch, nietwaar? Ik dacht eerst dat mijn bijnaam zou gaan uitsterven. Het tegendeel is waar en ik heb het als bijnaam nu ook op Facebook gezet. Jij en Clara gebruikten het als koosnaampje en nu ben ik er zo trots op dat het moet blijven. De buitenechtelijke dochter van je ex krijgt nu ook een deel van Theo’s erfenis die jij haar misgunde. Het betekent ook dat je jongste zoon tien maal mijn aandeel krijgt. Ik probeer zijn dievenstreek naast me neer te leggen, maar het valt niet mee. Jouw dood kwam voor hem precies op tijd.

Tot later,

Tuur

Sterfdag (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Het zal mij benieuwen of ik deze brief ooit plaats. Ik las inmiddels twee keer per week een vastendag in. Tussendoor kook ik met aandacht voor mezelf en eet ik goed, maar niet meer dan één keer per dag. Door het vasten krimpt mijn maag langzaam, neem ik aan.

Zo val ik af, zonder hongergevoel, en dat is de bedoeling. Ik geef mezelf nog twee maanden, dat wil zeggen tot 1 januari om een nieuwe levensvervulling te vinden en anders wordt jouw sterfdag ook de mijne.

Mijn baken
Je was mijn baken, mijn alles in dit leven, en daarnaast heb ik nog iets met relaties geprobeerd. Het had geen haast, want jij was er altijd om op terug te vallen. En nu heeft het wel haast, omdat jij er niet meer bent. Ik laat niemand achter, niemand wacht op mij en dat stelt me gerust. Mijn vrienden zijn er niet, nu ik hen nodig heb. Niemand belet mij om jou te volgen.

Ik ben benieuwd hoe deze brief verdergaat: of ik erop terugkom, of dat dit mijn afscheid wordt. In het laatste geval zit er misschien wel een boek in dat ik dan niet meer meemaak.

3 november
Na een stukje pizza gisteren, twee peren, een paar rijstwafels en drie biertjes, had ik tegen de ochtend een serieus hongergevoel. Dat is voor het eerst. Ik ga het dempen met een peer.

Ik wilde op bed blijven liggen, maar dat valt niet mee als je niet ziek bent, maar breng zo wel een groot deel van de dag door zonder te huilen. Uiteindelijk stond ik om kwart over drie ’s middags op; had zin in koffie. Na die ene peer van negen uur geleden werd onmiddellijk een hongergevoel merkbaar. Mijn gewicht is tot onder de 79 kilo gezakt sinds jouw dood, dat is ongeveer een kilo per maand eraf. Ben voor het eerst meer dan de helft van mijn buikje kwijt, maar het afvallen gaat niet snel genoeg om jouw sterfdag te plannen als de mijne. Die over anderhalf jaar misschien? Dan heb ik een jaar langer de tijd om verdrietig te zijn, maar ook om een nieuw houvast in het leven te vinden. Beetje cynisch?

Buikvet schijnt ongezond te zijn. Een stukje chocola bij de koffie schijnt te helpen tegen depressie. Dat moet dan wel pure zijn en die heb ik niet neer.

Vanavond ga ik weer eens goed koken: pasta met veel groente en een beetje kaas erover. Smaakt me altijd. Heb tijdens het koken voor het eerst sinds lang weer muziek opgezet. Alleen maar hartstochtelijk gehuild. Het is weer even erg als in de eerste dagen. Zo kan ik niet verder.

4 november
Te weinig te schrijven voor een hele brief, vandaag. Zit je aantekeningen te lezen die je van onze kinderdialogen maakte toen je nog geen bandrecorder had, waarmee je ons gebabbel vanaf 1966 opnam. Ben nu ongeveer halverwege en er blijkt dat je dochter die ik in deze brievenreeks vrij consequent ‘je manipulantendochter’ of ‘de rasmanipulant’ noem, dat al deed toen ze nog geen twee jaar oud was.

Over een tweejarige die een val simuleert en vuile handen maakt om een snoepje los te peuteren.

Onvergeeflijk
Ik keek nog even het stukje film waarin je praat over Henry Netto en je buurvrouw. Je zegt daar: ‘Het is goed dat ik je nu zie en niet een uur geleden, want ik was weer een beetje down’. Een eufemisme voor je doodsangst. Waarschijnlijk zat je te huilen, zoals ik je later ook aantrof. Je beweerde depressief te zijn, maar weigerde een anti-depressivum, omdat je daarmee 55 jaar geleden een slechte ervaring had gehad. Een drogreden natuurlijk. Je was bang voor het einde en daar helpen geen pillen tegen. Ik heb het al eerder opgeschreven. Je was misschien ook depressief, maar vooral doodsbang. Doodsbang voor de dood en bang voor het leven. Bang om zelfstandig iets te moeten ondernemen, bang om jezelf te zijn. Eigenlijk net als je manipulantendochter die haar levensgeluk laat afhangen van een hond. Onbegrijpelijk dat ik het niet heb gezien en er niet voor je was. Ik weet niet of ik je had kunnen troosten, maar ik heb het niet geprobeerd. ik begrijp mezelf niet en voel me schuldig. Het enige wat ik kan zeggen, is dat ik je angst en verdriet niet heb willen zien. Ik heb dit al eerder opgeschreven in iets andere bewoordingen, maar het blijft me dwars zitten. Zeker ook, omdat ikzelf je verdriet op film heb vastgelegd. Meer dan een jaar later nog steeds onbegrijpelijk en misschien wel onvergeeflijk.

Doodsangst
Niemand van je kinderen heeft tot zich door laten dringen hoe bang je was in het laatste jaar voor je dood. Ook je manipulantendochter niet die de deur bij je platliep en je huilbuien vooral lastig vond. En dat, terwijl ze zelfs stijf staat van de angsten. Je jongste zoon was op enige afstand druk met zichzelf en zijn gezin, je tweede dochter met haar verwijten aan jou en ik? ik was er niet. Het was wel zo makkelijk om je verdriet en je huilbuien aan een depressie te wijten. Zo konden we de confrontatie met jou en je doodsangst uit de weg gaan. Dat hebben we consequent volgehouden: tot aan je laatste snik, je laatste adem. Mijn grootste straf is dat ik daardoor geen afscheid van je heb kunnen nemen. Hoe lang me dat zal blijven achtervolgen, weet ik niet.

5 november
Sinds tijden heb ik weer eens een fles brandewijn in huis. De laatste had ik vier maanden geleden uit je huisje meegenomen. Ik wil voelen hoe het is om te drinken zonder dat jij op me past en vraagt: ‘Bel je nog, als je weer thuis bent?’ Nu ik thuis zit en niet meer hoef te fietsen, kan ik drinken, totdat ik aan mijn tax zit. Wat ik je nooit verteld heb, is dat ik me altijd in acht nam als ik bij jou zat en het liet bij één whisky en twee biertjes of omgekeerd om jou niet ongerust te maken als ik naar huis fietste.

Nadrinken
Thuis dronk ik dan soms nog flink na, bijvoorbeeld twee Affligems. Soms viel ik dan plompverloren om in de badkamer tijdens het tandenpoetsen. Als een blok zakte ik door mijn benen, ook voor mij totaal onverwacht. Heb goed gegeten vandaag: vasten komt wel weer, maar ik heb me nu wel weer zodanig aan de brandewijn met suikervrije tonic vergrepen, dat ik straks extra alert moet zijn als ik van de bank naar mijn bed wankel. Dat wist jij allemaal niet. Voor vanavond bevalt het thuiszuipen goed. Tot nu toe had ik helemaal geen behoefte meer aan alcohol. Misschien slaap ik er een keertje goed op. In elk geval heb ik er muziek bij aangezet en ook dat voelt prettig, voor het eerst sinds maanden.

Herinnering
Eigenlijk begon ik aan dit stukje, omdat er een aandoenlijke herinnering binnensloop over de zondagavonden bij jou. Altijd als ik vroeg om citroen voor in de tonic met brandewijn, kwam je aan met een citroen, een mesje en vooral een groot plat bord, met de nadruk op ‘groot’, zodat ik je oude houten bijzettafel niet zou bederven met citroensap. Je vertrouwde mijn motoriek niet tijdens het snijden, en terecht. De tafel die je al tientallen jaren had en net zo afgeleefd was als al je andere meubilair en kasten in huis moest gespaard blijven. Je was er aan gehecht, terwijl je verder nergens zuinig op was. In mijn koelkast ligt nog steeds één blikje suikervrije tonic uit jouw boedeltje. Misschien heb jij het voor me gekocht en anders heb je aan me gedacht toen je Carine je boodschappen deed. Zo aandoenlijk ineens.

In je optekeningen van onze kinderprietpraat kom ik opnieuw een veelzeggend stukje tegen over hoe het stoken in een slecht huwelijk in zijn werk gaat. Misschien onbedoeld. Iedereen om mij heen zegt lieve dingen, behalve opa, want dat is een ouwe zemelaar. En papa natuurlijk.

Vader als de boeman die straft — Vader die de boeman is en de opdracht geeft: ‘Hand naast je bord’. Ik ben dan drie jaar oud.

23 augustus 1970
Je sluit je aantekeningen af met een verwijt aan je echtgenoot. Ik heb dit zelf niet zo ervaren, mam. Zeker toen we wat ouder waren, gingen we op zondag vaak een boswandeling maken of naar de speeltuin. Dat Theo zich gedroeg als de man ‘die op zondag het vlees komt snijden’, met ons speelde en ons strafte, klopt wel. Dat hij weinig aandacht aan je besteedde, klopt waarschijnlijk ook. Hij verwekte niet voor niets een buitenechtelijk kind in die tijd.

erop uit gaan met de kinderen als straf — Corry die het verwijt maakt dat haar echtgenoot weinig aandacht aan haar en de kinderen besteedt. Het lijkt een adequate samenvatting van twintig jaar huwelijk en getuigt van enig zelfinzicht. Drie jaar later begon je met het schilderen van stillevens in aquarel en had je eindelijk iets voor jezelf.

Lieve, lieve mam, schrijftechnisch heb ik een inspirerende slemppartij achter de rug. Morgen ga ik deze lange brief publiceren. Kleine herinneringen opschrijven, maakt dat je heel even dichtbij bent.

Tuur

Lieve mam,

Hoe komt het dat je net zo angstig en afwachtend in het leven bent komen te staan als je oudste dochter en zo afhankelijk als je jongste?

Doortrapt manipulatief als je oudste was je niet. Doortrapt of gewiekst was je zeker niet en als manipulatief heb ik je nooit ervaren, maar misschien heb ik het niet gezien. Naar mij deed je het nooit, zoals Carine wel doet met: ‘dan vertel ik je nooit meer wat’ of ‘als de hond niet de tuin in mag, dan kom ik hier net zo lief niet meer’.

Uitgerouwd
Nu ben ik je toch weer iets aan het schrijven, terwijl ik weinig te melden heb. Gewoon, omdat ik je zo mis en niet weet wat anders te doen. Omdat ik met mijn ziel onder de arm loop en bij niemand kan uithuilen. Volgens de ‘regels’ zou ik misschien allang uitgerouwd moeten zijn. Maar soms denk ik dat het ergste nog moet komen.

Overlevingsmechanisme
Hoeveel ik ook aan je schrijf, omdat ik het niet kan laten, omdat ik je bij me wil houden; het troost me niet. Het schrijven houdt me op de been, dat is alles. Het is mijn overlevingsmechanisme geworden. Carine ligt alleen nog maar op bed als een ziek dier, met de hond naast zich. Zo wil ik niet worden.

Lekker gegeten
Ondanks alles lekker eten gemaakt voor mezelf: witlof met kaas en veel knoflook en aardappels nog in de schil, omdat het nieuwe zijn. Heb ik morgen ook nog genoeg aan. Op de verjaardag van Carine weer een vastendag inlassen.

Diploma’s
Vond in een verloren hoekje nog een tas met allerlei spulletjes van jou en van ons, zelfs van je stiefkinderen. Ook diploma’s en je aanstellings- en ontslagbrief als onderwijzeres in Moerkapelle. Nu weet ik zeker dat je daar het hele schooljaar 1960-’61 gewerkt hebt. Cijfermatig was je geen hoogvlieger. Ik ben blij met een kort psychologisch rapport van toen je 15 was, waarin je creatief talent en gevoel voor het Nederlands werden onderkend, maar ook werd gesteld dat je een afwachtende persoonlijkheid had en snel was afgeleid. En dat je een dromerig meisje was. Dat klopt allemaal. Er werd je zelfs humor toegedicht en die is mij pas na je overlijden opgevallen toen ik je laptopje onder handen nam.

Psychologisch rapport over Corry. Tussen de regels door kun je lezen dat zeen kwetsbare persoonlijkheid had.Ze was toen vijftien. — Psychologisch rapport over Corry. Tussen de regels door kun je lezen dat ze een kwetsbare persoonlijkheid had. Ze was vijftien. Haar creatieve talent wordt onderschat. Ze haalt voor ’tekenen’ gemiddelde cijfers. Kan zijn dat het zich later pas ontwikkelde.

Over mij schreef je jongste broertje die nog geen zeven was: ‘Ik hoop dat je kindje blijft leven’. Van mijn vader weet ik inderdaad dat mijn overlevingskansen in de eerste levensweek klein waren. Heel vreemd om te lezen. Misschien overviel me daarom het gevoel dat je terug zou komen om je spulletjes op te halen. Het voelde even niet als verlangen of gemis, maar alsof je over mijn schouder meekeek, terwijl ik me schuldig maakte aan een soort voyeurisme. Je leek dichtbij en ik hoefde niet te huilen. Maar het is weer anders dan toen je je spaargeld aan ons overmaakte en ik zei: ‘Je spaargeld blijft van jou, mam’, want je hebt je diploma’s nooit meer nodig.

Liefs,

Tuur

PS: langzamerhand ga ik geloven dat wij een platonische liefdesrelatie hadden, waarbij je zonder woorden van elkaar weet dat je het allerbelangrijkste voor elkaar bent. Alleen ben jij mij als moeder voorafgegaan, wat normaal is, en weet ik niet meer verder.

Vastendag (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vertelde aan de praktijkondersteuner van de huisarts hoe je jarenlang in gijzeling bent gehouden door je eigen dochters met behulp van verwijten en oppashonden en dat één van je dochters je hielp je AOW op te maken. Dat zoiets onbespreekbaar is, omdat ze niet zouden begrijpen waar ik het over heb. Carine zou zeggen: ‘Mama wilde het zelf en vond het gezellig, hoor’. Het hield je in elk geval van leukere dingen af.

Dat het feitelijk niet beter gaat en dat ik door het schrijven van brieven patronen zie in mijn eigen rouwproces, bijvoorbeeld dat ik minder eet, geen muziek meer luister en meer brieven schrijf, naarmate ik verdrietiger ben.

Anti-depressivum
Heb ook aangegeven dat ik eerder een anti-depressivum heb geslikt en me dat heeft geholpen in de jaren negentig. Zij beloofde in mijn dossier op te zoeken welke dat geweest is en dit te bespreken met de huisarts. Ze heeft inmiddels in de gaten dat mijn overweging om te stoppen met eten als ik me niet beter ga voelen, serieus is. Ik val nog steeds langzaam af, waarschijnlijk doordat ik niet meer drink, maar ik heb vandaag ook een soort vastendag gehouden. Hoe kan ik weinig eten zonder hongergevoel te krijgen en zonder het leven te verpesten? Vandaag wel cacao voor mezelf gemaakt. Bevat relatief veel calorieën en vult goed. Daarnaast heb ik alleen een paar boterhammen met geraspte kaas, een appel en een paar rijstwafels op. Ben benieuwd of ik het daarmee red op een dag. Morgen weer lekker koken voor twee dagen, dus normaal eten en dan weer een vastendag inlassen. Om geen vitaminetekort op te lopen, ga ik er een multivitamine bij gebruiken en gezeefde tomaten met water. Gewoon het afvallen een handje helpen en kijken hoe snel het gaat. Ik kan altijd weer op mijn oude eetpatroon overstappen, mocht ik me beter gaan voelen. Voorlopig kan ik nog wel wat kilo’s en buikvet missen. De riem gaat al op het laatste gaatje en binnenkort moet ik waarschijnlijk bretels gaan dragen om broekafzakken te voorkomen. Een interessant experiment.

Eczeem
Wat weer is teruggekomen, is het stress-eczeem en de jeuk op mijn polsen, zoals ik dat ook had tijdens de strafzaak. Zo belangrijk ben je voor me mam: je dood maakt me ziek.

Geboortehuis
Eigenlijk wilde ik niets schrijven vandaag, maar ik moest uiteindelijk toch met je bezig-gaan. In het lezen van je e-mail had ik geen zin vandaag, dus heb ik een foto bewerkt waar jij opstaat als tweejarige voor de deur van je geboortehuis. Je staat erbij alsof je het maken van de foto griezelig vond: een vingertje vol twijfel in je mond. Ik heb hem bij een eerder bericht geplaatst.

Heel veel liefs mam,

Tuur

PS”wat ik vergeten ben met de praktijkondersteuner te bespreken is dat mijn rouwproces in die zin uitzonderlijk is dat niet elk kind een liefdesbaby is met alleen maar halfbroers en halfzussen, waardoor ik het gevoel heb bij niemand terecht te kunnen. Ook niet bij mijn vrienden. Ik rouw en heb liefdesverdriet. En hoe langer ik om je blijf huilen, des te minder zullen ze ervan begrijpen.

Zocherpark (korte brief)

Lieve mam,

Liep door de zonsondergang naar het park waar jij veel van je foto’s maakte. Ik wilde zien wat jouw ogen zagen. De zon scheen na dagen van regen en het is eind oktober, ongeveer het seizoen dat jij begon met het maken van landschapsfoto’s.

Het is helaas te laat op de dag; ik moet voortaan eerder aan de wandel gaan. Jij kwam vanaf het Ledig Erf gezien zelden verder dan Manenburg en Sonnenborgh en toch heb ik de plekjes waar jij moet hebben gestaan nog niet gevonden. Er zijn toch maar drie bruggetjes tussen Sonnenborgh en het Ledig Erf. Misschien stond je wel midden op de Tolsteegbrug? Vlak voor de Tolsteegpoort zit ik nu op een bankje. Ik ga terug via de Tolsteeg- en de Maliesingel; misschien herken ik dan wel wat jij moet hebben gezien.

Huilbuien
Ben nu ook vlak bij je huisje en Carine. Durf niet meer in je straatje te gaan kijken na de dagenlange huilbuien die ik had nadat ik het gesloopte sanitair in je woonkamer had zien liggen. Zo definitief. Ga wel even bij Carine langs. Van haar hoor ik anders ook niks.

Gesprek
Morgen weer een gesprek met de praktijkondersteuner van de huisarts. Weet nog niet wat ik haar wil vertellen. Ik kan moeilijk zeggen dat ik er het liefst mee wil stoppen en dat ik daarom droge rijstwafels eet.

Veel liefs,

Tuur

PS: Carine lag in bed met de hond op schoot en de verwarming uit, omdat ze de rekening niet kan betalen. Ik had ook goed ingeschat dat ze niets te doen heeft, behalve de hond uitlaten. Misschien gaan we in de loop van de week een beetje as verstrooien bij je geboortehuis en je oude lagere school.

Jouw lagere school (korte brief)

Lieve mam,

Volgens mij zijn we samen eens vanaf jouw huisje naar de Bolksbeekstraat gefietst. Je wilde me graag de lagere school laten zien waarop je had gezeten en waar je invalkracht was geweest.

Voor de deur van Bolksbeekstraat 12. Corry aan de hand van mijn oma. Vingertje aan de mond alsof ze het foto-maken een twijfelachtige eer vindt. — Bolksbeekstraat 12. Jouw geboortehuis. Mijn oma met alweer een nieuwe baby op de arm en Corry aan de hand die dan twee jaar is. (foto is ingekleurd en de resolutie verhoogd).

Ik weet nu dat je op Bolksbeek nummer 12 woonde. Je had foto’s gemaakt toen het leegstond. Blijkbaar heb je met toestemming ook binnen foto’s mogen maken. Wat je er zocht, weet ik niet precies. Behalve de hang naar nostalgie, de herinnering aan bescherming door je ouders waarschijnlijk, ondanks de oorlog. Misschien voelde je je juist dankzij de oorlog extra beschermd. Bescherming die je daarna moest delen met broertjes en zusjes. Je werd een kwetsbaar en angstig kind, zonder dat ik weet waarom.

Monument Noordzeestraat
Bij je school aan de Noordzeestraat ga ik gauw weer kijken. In de weg van huis naar school zat een gevaarlijke oversteek over de Balijelaan. Ik ben heel benieuwd hoe dat voor mij zal voelen om dat kleine stukje te lopen, zoals jij dat als kind hebt gedaan. Ik weet nu dat het om Noordzeestraat 20 gaat en een monument uit de Amsterdamse School. Het is precies 100 jaar oud en tegenwoordig in gebruik als buurthuis.

Tweede brief
Het is gek dat ik vandaag aan een tweede brief moet beginnen. Anders kan ik niet slapen. Wintertijd is ingegaan, dus ik lig sowieso een uur langer wakker. En mijn gevoelens keren weer terug naar de momenten van je sterven: ik zie weer voor me hoe hulpeloos je was in je luierbroekje; de roze kauwgom op je been, waarvan ik dacht dat het een spatader was, en hoe ik je terug in bed heb getild. Ik weet niet waarom die beelden plotseling terugkomen en waarom ik de laatste dagen weer zoveel heb gehuild. Ook mijn zin in muziek is weer weg. Het gevoel dat ik per sé afscheid van je moet nemen door je te schrijven, is juist terug. Zeker twee maanden geleden schreef ik je voor het laatst een tweede brief op dezelfde dag. Ik moet je loslaten voor vandaag, maar ik wil niet.

Truste mam en tot later,

Tuur

PS: Ik denk dat ik stiekem een beetje as ga verstrooien voor de deur van je geboortehuis en je lagere school. Je leek echt heimwee naar de Bolksbeekstraat te hebben.

Verlovingskaartje (korte brief)

Lieve mam,

Tussen de tranen door die weer rijkelijk vloeien de laatste dagen, ben ik naar de Johan Willem Frisostraat gelopen waar je vader als jongeling op kamers zou hebben gewoond.

Het is nog geen 300 meter bij mij vandaan, aan de andere kant van het Wilhelminapark en vlakbij het Rosarium. Bijzonder dat hij daar met oma gelopen heeft, voor jouw geboorte, voor de oorlog en voordat de grote zorgen begonnen. Waarschijnlijk plukte hij daar stiekem een roos voor haar, zoals ik ook wel doe voor doodgereden Eva. Rozen die ze waarschijnlijk niet konden betalen.

Egelantierstraat
Opa met bril en enorme, donkere kuif en zo te zien verliefd. Om elkaar daar te kunnen ontmoeten, moest oma van het andere eind van de stad komen. In de Egelantierstraat heb ik ook gewoond, maar aan de andere kant van de straat.

Hun adressen staan op een verlovingskaartje van opa en oma. Het ziet eruit als bruin pakpapier en hoewel opa goed kon tekenen, staat er niet meer op dan hun naam en adres. Geld om er iets moois van te maken, hadden ze niet.

Rozenperken
Op nummer 10 van de Frisostraat, een statig, bijna hoekpand, is nu een duur adviesbureau gevestigd. In de jaren dertig was het vast een riant woonhuis. Gek idee, dat opa overal in mijn buurtje gelopen kan hebben, waar ik ook vaak wandel. Ik heb er nooit eerder bij stilgestaan, hoewel ik de foto van hem en oma tussen de rozenperken al heel lang heb. De Burgemeester Reigerstraat heette toen ook al zo. AH die nu het winkelaanbod op de Reigerstraat en Nachtegaalstraat domineert, bestond nog niet.

Veel liefs,

Tuur

PS: nu ik de laatste dagen weer verdrietiger ben en vaker huilen moet, is mijn zin om muziek te luisteren ook weer verdwenen, net als in de eerste twee maanden. Ook daar zit een patroon in, net als in het eten dat weer is teruggevallen naar één keer per dag. Aan alcohol heb ik helemaal geen behoefte meer. Laat dat dan, wrang gezegd, een positief gevolg van je dood zijn. Alcohol hoort voor mij bij gezelligheid, en gezellig zal het nooit meer worden nu jij, Theo en Bert er niet meer zijn.

Mailwisseling (korte brief)

Lieve mam,

De afgelopen dagen heb ik je ontvangen e-mail gelezen tussen 31 mei van dit jaar en september 2017. Verder kon ik niet terug. De felicitaties aan je jongste zoon waren het laatste dat je verzond.

Hoewel het lezen van je verzonden mail me nog veel zwaarder lijkt, heb ik weer veel gehuild. Ik vond gelukkig ook een enkele foto waar jij op staat die aan mijn neus voorbij was gegaan als ik je mail niet gelezen had. Meest opvallend zijn de vele verwijten die je jongste dochter je maakt. Ze komen allemaal op hetzelfde neer, namelijk dat je te weinig aandacht aan haar hebt besteed en dat ze zich een levenlang stiefmoederlijk behandeld voelt.

Geen contact
Charléne is 60 geweest en heeft een volwassen zoon. Heel sneu. Jij kon het nooit goed doen. En als er weer eens een aanvaring was geweest, hadden jullie soms een half jaar of langer geen contact meer, althans niet per e-mail.

Talloze problemen
En haar verwijten waren hard: ‘dat ze altijd huilend bij je wegging’, ‘dat je eindelijk eens moest toegeven dat ze ongewenst kind was’ en ‘dat het altijd ging over de kinderen van je oudste dochter’. In alle verwijten zal wel een kern van waarheid zitten, vrees ik, en bij het laatste kan ik me van alles voorstellen. Behalve haar verwijten hadden jullie weinig gespreksstof, dus zal het al gauw over Carine en haar talloze, veelal verzonnen, problemen zijn gegaan.

Op je tenen lopen
Hoezeer je op je tenen moet hebben gelopen in het contact met haar, blijkt uit kleinigheden. Behalve aan je zus Clara met: ‘lieve zus’, begin je je mails nooit met een aanhef, behalve aan Charléne. Vooral als de correspondentie weer eens uit de hand was gelopen, en dat gebeurde zo’n twee keer per jaar, waarna ze als represaille maanden niets meer van zich liet horen. Je opende je mail aan haar dan met ‘Lieve Charléne’, waar niets op tegen is, behalve dat je dat bij ons nooit deed.

Kruiperige angst
Ik kan zelfs zien dat je bij perioden bang voor haar uitvallen moet zijn geweest. Sloot je naar je drie andere kinderen af met: ‘Veel liefs, ma’, Chaléne vielen loftuitingen te beurt als: ‘Bedankt lieve Charléne; ik ben er erg blij mee’. Er spreekt de kruiperige angst uit die je had voor je ex-man, altijd beducht voor een misstap en de volgende klap. Ik schreef al eerder dat je dochters geen slaag nodig hadden om je onder de duim te houden. Ze hadden aan verwijten en manipulatie genoeg. Nu ik je mail lees, valt me des te meer op hoe je dochters erin slaagden je angsten en schuldgevoelens uit te buiten: je schuldgevoel geen goede moeder te zijn geweest of je hypochondrische angst voor ziektes.

Verzonden e-mail
Vanaf morgen ga ik je ‘Verzonden Items’ lezen. Het lijkt me heel zwaar, omdat er veel nostalgische foto’s bij zullen zitten met ‘Veel liefs’ van jou erbij. Wat je gerust als compliment mag opvatten. is dat jij de enige in de familie was die mooie foto’s maakte.

Veel liefs,

Tuur

PS: Heb nu jouw prachtige foto van de Oude Gracht in herfstlicht als startscherm op mijn tv ingesteld en een herfstfoto van twee bootjes op de singel op mijn desktop. Beide met heel scherpe kleurcontrasten door de lichtval. Zo mooi heb je er maar een handvol gemaakt, waarschijnlijk omdat het niet altijd herfst is en insecten je specialiteit waren.

Luistervaardigheid (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vandaag ben ik op vrijwilligerswerk uitgegaan om weer iets van zin in het leven te vinden nu jij er niet meer bent. Iets met computerhulp om onder de mensen te komen.

Ik was nogal spraakzaam en degene die ik tegenover me had, wilde weten wat mijn achtergrond was, wat ik gestudeerd had en wat voor werk ik had gedaan. Aan het eind van het gesprek veronderstelde hij dat ik problemen had met luisteren en zei dat ik door hem heen had gepraat.

Luistervaardigheid
Ik dacht dat ik aardig aan mijn luistervaardigheden had gewerkt de laatste jaren. Ik ben hier vaker op gewezen. Niet genoeg dus. Lijk ik toch meer op Bert dan ik had gehoopt en heb ik nog wat te leren. Niet fijn om te horen, maar ik heb er het zwijgen toe gedaan. Mezelf rechtvaardigen of verdedigen heeft geen zin. Van open-zijn ging ik in dezelfde seconde op slot. Jij zou iets zeggen als: ‘Kan jou die stomme lui schelen’. Feedback of opbouwende kritiek gaf je nooit. En inderdaad: ik heb geleerd om laconiek in het leven te staan. Ik heb niets van die mensen aan en niets van hen nodig als ze me zo beoordelen. Dat heeft waarschijnlijk te maken met mijn aangeboren handicap. Uit zelfbescherming heb ik geeerd om alle commentaar in eerste instantie van me af te laten glijden, hoe bont die ook is. Als het nut heeft er iets mee te doen, dan doe ik dat.

Zwijgrecht
Ik had hem kunnen vragen een voorbeeld te geven om van te leren. Heb ik niet gedaan om de eer aan mezelf te houden en misschien omdat ik dat te confronterend vond. Volgende keer meer mijn mond houden, vragen stellen en het woord aan hen laten. Kan ik ook geen fouten maken. Het zwijgrecht is immers het belangrijkste recht dat je hebt, heb ik van mijn advocaat geleerd. Nu nog in praktijk brengen. Hier wreekt zich misschien dat ik sinds jouw dood zo weinig aanspraak heb. Ik ben zo verdrietig, mam.

Rijstwafels
Ik heb zelfs rijstwafels gekocht. Daar zitten weinig calorieën in, zodat vasten misschien makkelijker wordt als ik geen uitweg meer zie. Van het weekend proberen in hoeverre ze het hongergevoel dempen, samen met water of suikervrije tonic. Ze zijn zo droog dat ze met water, koffie, thee of tonic flink zouden moeten uitzetten in mijn maag. Het lijkt me een interessant experiment om uit te zoeken of stoppen met eten, ofwel in hongerstaking gaan, doenlijk is. Jij, Bert en Theo stopten alle drie met eten voor je doodging. Ik heb goede voorbeelden, maar waarschijnlijk is niet-eten moeilijker vol te houden als je gezond bent. Van’t weekend oefenen, misschien bevalt het totaal niet en wordt het hongergevoel ondraaglijk, ondanks sponsgeworden rijstwafels. Vandaag ga ik in elk geval iets lekkers maken: in wijn gestoofde bloemkool en broccoli met kaas. Dat eet ik graag.

Computerhulp
Met de computerhulp langs deze weg wordt het niets en ik vind het niet erg. Anders had ik naar één of ander verweg-buurthuis gemoeten. Als ik jou toch nog maar één keertje met je laptopje mocht helpen mam, zou ik niet ongeduldig zijn, omdat je me niet snapt. Daarna zou ik met je meegaan, hoever dat ook is.

Heel veel liefs en tot later mam,

Tuur

PS: Vandaag is weer een wanhoopsdag en ik weet niet waaraan dat ligt. Het begon na dat gesprek: huilen in de supermarkt, huilen op de fiets en huilen achter de computer en waarschijnlijk huilen tijdens het koken. Gisteren trouwens je jongste dochter nog een e-mail gestuurd, bedoeld als definitief afscheid. Ik eindigde met: ‘Het ga je goed’ en hoop dat ze een goed verstaander is en niet plotseling voor mijn deur staat. Ik vond dat ze moest weten dat we hetzelfde denken over de kwalijke rol van je andere dochter in jouw leven en dat ze ons beider ruimte om bij jou te zijn, heeft ingepikt. Misschien troost het Charléne. Bevestiging is voor haar het hoogste goed, dus waarschijnlijk is ze er blij mee. Ik hoef het niet te weten.

Park Bloeyendael (korte brief)

Lieve mam,

Sinds lang wandel ik weer eens door het mooiste park van Utrecht. Kwam langs het Rosarium, waar je ouders hebben gewandeld voordat jij kwam en liep door het eikenlaantje langs de begraafplaats. Ik heb nog niet kunnen uitmaken of dat er toen al was.

Je ouders, of wat er nog van over is, liggen al 35 jaar onder hoge, donkere bomen in Bilthoven. Tien jaar geleden gingen jullie er nog als drie broederlijke zussen schoffelen en bloemen leggen al zag ik jou dat niet doen: nu is je zus Clara alleen en hangt jouw as in een tasje in mijn schuur.

Veel liefs ma
Ik ging naar Bloeyendael met mijn ziel onder de arm. Las je e-mail en dat stemde me weer intens verdrietig, terwijl het de laatste dagen iets beter leek te gaan, althans: ik huilde minder. Je kwam weer zo dichtbij met: ‘Veel liefs ma’. Ik kan teruggaan tot ver in 2017 en ben nu ergens halverwege 2023. Ik heb dus nog wel even te gaan en hoewel het pijn doet om alles te lezen, ga ik ermee door. Misschien kom ik nog wat meer te weten over je vreugde en je angsten of vind ik foto’s die ik nog niet heb waar jij op staat.

Jouw aandacht
Gisteren was je jongste dochter jarig. Dat ze geen kaartje of telefoontje van je heeft gekregen, kan ze je gelukkig niet meer verwijten. Naar je kleinkinderen, je zus Clara en broertje Wim ga ik voorlopig jouw rol overnemen en hun jaarlijks een kaartje sturen. Zo wil ik jou gedenken: met dezelfde aandacht die jij voor ons had.

Zonsondergang
Ik streek neer op een bankje in de late zonsondergang; nu is de lucht dreigend bewolkt en gaat het waarschijnlijk regenen. Sommige bomen en struiken verkleuren en kalen al; het meeste is nog donkergroen. Herfst en jij bent al vier maanden weg.

Tot later mam,

Tuur

PS: Ik liep nog langs de gedenksteen voor Eva die vlak voor de Berekuil werd doodgereden. Normaal heb ik altijd een bloemetje bij me of een rozebotteltak. Tot aan jouw dood vond ik dat belangrijk, maar nu stond ik voor het eerst sinds jaren met lege handen. De droogbloemen die ik er maanden geleden had gezet waren verregend en verwaaid. Ik voelde me haast schuldig tegenover een meisje dat ik nooit heb gekend. Volgende keer beter; jouw dood overschaduwt alles.

Jouw e-mail (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Na vier maanden van instanties opzeggen, foto’s selecteren, nalatenschap verdelen, brieven lezen en elke dag een brief aan je schrijven, kom ik er nu toe je e-mail te lezen. Er blijkt dat je een maand voor je dood gestopt bent met e-mailen. Bellen deed je al langer niet meer. Je trok je steeds verder in jezelf terug.

Je zus gaf regelmatig aan verdrietig te zijn dat je niets van je liet horen. Tussen de regels gaf je in de laatste maanden voor je dood wel eens aan dat je je ‘klote’ en verdrietig voelde, maar niemand, behalve jijzelf leek te beseffen dat je einde naderde. Ook ik niet, hoewel de prognose duidelijk was: driekwart jaar ongeveer.

Mailcontact
Je had in die tijd veel mailcontact met je tirannieke ex-man Theo, vader van je drie jongsten. Hij had kort achter elkaar drie hartaanvallen achter de rug en ook voor jou kwam het einde in zicht. Theo zei daarover nooit iets en vroeg er evenmin naar, maar stuurde je als troost rijmelarijtjes van aanbidding, waarmee je blij was.. Jij laat wel af en toe blijken met hem te doen te hebben. Anderzijds verwijt je Theo vier dagen voor zijn dood nog dat hij je financieel altijd heeft laten stikken, terwijl je toch ‘ook twintig jaar voor zijn kinderen hebt gezorgd’. Hij vond je klacht nogal ontijdig en daar kan ik hem, gezien zijn toestand van ‘hijgend hert’ op weg naar euthanasie, alleen maar gelijk in geven. Jullie begrepen niets van elkaar, maar zochten elkaar sinds Berts dood op tegen wil en dank, omdat ‘iets beter is dan niets’, al gold dat laatste vooral voor jou.

Mislukt huwelijk
Theo wilde op de valreep nog iets van zijn mislukte huwelijk met jou goedmaken en jou alsnog voor zich winnen. Zijn gelijk halen, zogezegd. Het lukte niet, omdat je manipulantendochter met haar alomtegenwoordigheid in je huis en je leven alle tijd en ruimte had om op je gemoed te werken en onrust te stoken, zoals ze altijd had gedaan.

Doodvonnis
Hoe weinig wij beseften hoe slecht het met je ging, blijkt wel uit de mailwisseling met je jongste dochter Charléne. Op de dag van je kankerdiagnose kreeg je twee verwijtende mails: ‘dat ze er wel voor je zou willen zijn, maar dat je andere dochter haar in de weg zit’. En de verwijten blijven komen tot een paar maanden voor je dood. Walgelijk om te lezen en niet alleen omdat je mijn moeder bent. Ook omdat het laat zien hoezeer ze door zichzelf in beslag genomen wordt, zelfs als jij net de facto, een doodvonnis hebt gekregen.

Rotstreek
Laat ik voor één keer bescheiden zijn in mijn oordeel: ik was er immers nauwelijks in de laatste maanden voor je dood, omdat je manipulantendochter eerst weigerde tegen me te praten en daarna liet weten: ‘me een rotstreek niet vergeven te hebben’. Ik was het zat, de emmer was vol, overvol en ik was bereid jou eronder te laten lijden. Waar Charléne jou verwijten maakte die feitelijk gericht waren tegen je manipulantendochter, bleef ik in de laatste maanden van je leven weg, en kwam ik de laatste jaren ook minder bij je. Ik voelde mij net als Charléne belemmerd in de beperkte ruimte die Carine voor ons overliet. De vraag of zij in de eerste plaats jouw eenzaamheid verdreef, of je vooral hinderde door ons weg te jagen met haar overheersende aanwezigheid, kan niet meer beantwoord worden. De enige die daarop nog een ander licht zou kunnen werpen, is je jongste zoon Robert. Heeft hij ook zijn gedrag aangepast aan je manipulantendochter of niet? Het is mijn eer te na om het de dief van mijn erfdeel zelf te vragen, dus zal het antwoord van zijn zoon moeten komen. Ik ben er wel nieuwsgierig naar. Feit is dat hij mij verwijten maakt dat hij aandacht tekort is gekomen, en niet Carine.

Vergissing
Als ik je e-mail lees, of bekijk, want behalve foto’s zat er zelden iets van betekenis in, want daarvoor waren je typevaardigheid en vermogen tot zelfreflectie te gering, lijkt het alsof je elk moment zou weer kunnen bellen. Het lijkt een vergissing dat je er niet meer bent. Maar ik huil niet voor niks.

Tot morgen mam,

Tuur

PS: Ik heb de afgelopen drie dagen minder gehuild, hoewel een paar mailtjes wel tranen trokken. Voorlopig moet ik niet langs je ontmantelde huisje gaan en geen filmpjes kijken met jou in de hoofdrol. Tot nu toe alleen in je Postvak IN gekeken, waar ik vooral berichten van anderen aan jou gelezen heb. Ik denk dat de Verzonden Items meer emoties zullen losmaken, omdat jij die teksten geschreven hebt en er vaak foto’s bij zullen zitten. Ik ben nu ruim anderhalf jaar terug in de tijd. Je mailtjes klonken nog redelijk onbezorgd: van kanker was nog geen sprake.

Complotdenken (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vandaag bij Inge Broekman geweest. Ze werd 60. Best kans dat ik haar tien jaar geleden voor het laatst gezien heb, toen ze 50 werd, maar blijkbaar is dat genoeg voor vriendschap.

Ik ben er niet achter gekomen hoe jij op het spoor van kunstenaar Willem Broekman bent gekomen of omgekeerd. Inge meent dat jullie beiden lid waren van een Betuwse kunstkring. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat je ergens lid van was, maar ik zou Carine nog eens kunnen vragen: misschien weet zij meer. Het moet ergens begin jaren tachtig geweest zijn.

Je oudste kleindochter mailde nog om iets af te spreken. Ze weet waarschijnlijk van Carine dat het niet goed met me gaat. Vandaag ging het redelijk, trouwens. In de trein richting Deventer huilde ik nog en ik vroeg me af of ik met mijn tranenstroom een verjaardag zou gaan bederven, maar éénmaal bij Inge hoefde ik niet meer te huilen en kon ik zelfs min of meer normaal over je praten. Blijkbaar had ik voldoende afleiding onder vrienden en maakte ik me zorgen om niks.

Goede herinneringen
Inge zei nog dat ze goede herinneringen aan jou en ons huis had: dat het zoete inval was en dat ze zich op haar gemak voelde bij je. Vrienden als Tony en Erik laten zich op dezelfde manier over jou uit en dat pleit voor je. Niemand doorzag blijkbaar dat achter die façade van gastvrijheid huiselijk geweld schuilging.

Betweter
Wie er ook waren: Thaddeus de Heer en zijn jongere broer Johan. De naam Thaddeus herinner je je vast nog wel. Ook later hebben we het nog wel eens over hem gehad. Dat het een betweter was geworden die een ander zijn mening niet gunde en gelovig was als gemalen poppenstront. Johan en Inge hebben als jonkies nog wat met elkaar gehad, althans dat deed de ronde in ons vriendenclubje van toen. Johan liet doorschemeren dat hij Thaddeus in een eigen wereld leeft: hij gelooft in complotten en vindt Putin een goeie kerel. Tot die conclusie was ik al lang geleden gekomen. Hoe zulke lui een vrouw en kinderen kunnen krijgen, is mij een raadsel.

Hoogleraar filosofie
Wat ik bijzonder vond, was het verhaal dat Johan vertelde in de trein terug naar huis. Zijn vader kwam uit een arbeidersgezin en werkte zich op tot hoogleraar filosofie. Hij zag het liefst dat ook zijn zoons hoogleraar werden en stelde daarom extreme eisen aan hen, waardoor Johan zich impliciet door zijn vader gekleineerd voelde. Hun moeder gaf geen weerwerk, want kwam uit een traditioneel Arabisch vluchtelingengezin, waar de man de baas is. Johans en Thaddeus’ moeder werd dus volkomen overvleugeld door hun hoogleraar-vader. Hij sloeg haar niet, zoals Theo jou wel deed, maar een volwaardige inbreng in het gezin had ze niet, laat staan een eigen leven. En dat is de parallel met jouw situatie: jij werd ook klein gehouden door een overheersende echtgenoot, maar dan onder bedreiging.

omgekeerde parallel
Met Johan zag ik een omgekeerde parallel: van hem werd verwacht dat hij de maatschappelijke ladder even hoog zou beklimmen als zijn vader; van ons werd helemaal niets verwacht, maar we werden evenmin gedwarsboomd. Misschien chargeer ik een beetje en doe ik jou daarmee tekort, maar het enige beetje culturele besef is me op school bijgebracht. Mijn slotconclusie voor vandaag is dat Johans lot met een vader die torenhoge eisen aan zijn zoons stelde, niet uniek is en het mijne ook niet. Als je Johan en mij ziet als twee spelende kinderen, dan heeft Johan in zijn jeugd bovenaan op de wip gezeten en ik beneden. Hij is nu docent en werkt met hoogbegaafden en ik heb de conclusie maar weer eens getrokken dat ik daarvan aardig wat verschijnselen heb. Een voorbeeld: Arjan vroeg mij vlak nadat je was overleden: ‘Hoe gaat het?’ en ik legde aan een psycholoog uit dat hij had moeten vragen: ‘Hoe gaat het, vandaag?’ of ‘Hoe voel je je vandaag?’ Dat is ook de frase die in het Engels gebezigd wordt: ‘How are you today?’ Dat is voor mij een wereld van verschil. Op ‘Hoe gaat het’, kon ik alleen maar antwoorden: ‘Slecht, want mijn moeder is net overleden’. Op ‘Hoe gaat het vandaag’, zou ik bijvoorbeeld kunnen zeggen: ‘Beter dan gisteren, want vandaag heb ik niet niet gehuild’. Johan legde uit dat de behoefte aan adequate vragen en antwoorden typisch is voor hoogbegaafden. Ik begrijp nu ook beter waar de behoefte vandaan komt om zo precies mogelijk te formuleren wat ik opschrijf: hoogbegaafden worden kriegel van multi- interpretabele teksten. En inderdaad: ik ben iemand die behoefte heeft aan duidelijkheid, heldere communicatie en niet aan halve afspraken. Ik zeg daarmee niet dat ik hoogbegaafd ben, maar het gedrag heb ik wel, inclusief het ongeduld van: ‘Begrijp je het nou nog niet?’ Vandaar dat ik je geen computerprogramma’s wilde uitleggen en Robert dat moest doen. Ik onderhield je laptop: hij legde uit hoe hij werkte.

Einstein
Je jongste zoon noemt me niet voor niets ‘Einstein’ als hij zich argumentatief in het nauw gedreven voelt, zoals rond de erfenis. Een revalidatie-arts en een arbeidsdeskundige hebben beiden hoogbegaafdheid gesuggereerd. Het is nooit vastgesteld.

Is het toch nog weer een lange brief geworden, mam en heb ik een paar nieuwe inzichten opgedaan, bijvoorbeeld dat ik niet huil als ik in een veilige omgeving ben met mensen die ik vertrouw. Dat is goed om te weten, want dan hoef ik geen verjaardagen over te slaan. Want ik zag er serieus tegenop om naar Inge te gaan.

Veel liefs,

Tuur

PS: Voorlopig moet ik geen filmpjes meer kijken waarop je staat, want ze trekken onmiddellijk weer tranen los, inclusief het gevoel van machteloosheid in de hospice. Foto’s kan ik iets makkelijker zien. Afstand van je nemen, hoewel ik dat niet wil. Uit zelfbehoud. Gisteravond eindigde in tranen, hoewel het de rest van de dag best goed was gegaan. De filmpjes blijven op mijn smartphone staan, zodat ik altijd even je stem kan horen als ik hem dreig te vergeten. Ik besef nu dat, op het moment dat ik jouw filmpjes kan zien zonder te gaan huilen, jij een rustig plekje hebt gevonden in mijn hart.

Jouw weblog (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Eigenlijk wilde ik niets schrijven vandaag. Gisteren heb ik ook overgeslagen. Afgelopen zondag, toen ik bij je huisje was geweest, had ik een echte terugslag: huilde veel en at minder, hoewel ik wel nasi gemaakt had. Dat vind ik altijd lekker, maar één keer per dag is dan genoeg. Dat is een patroon: hoe verdrietiger ik ben, des te minder trek ik heb. Na drie dagen werd de wanhoop iets minder.

Het gaat, zolang ik met jou bezig kan zijn. Gelukkig heb ik vrij veel contact met Tony. Gisteren zijn we naar het muzieklokaal geweest waar Braziliaanse muziek werd gespeeld. Verder hoor ik van niemand iets.

Telefoongesprekken
Als ik bij je kwam, vroeg je vaak: ‘Heeft er nog iemand gebeld?’ Het leek een frase om maar iets te zeggen te hebben. Ik antwoordde dan meestal naar waarheid: ‘nee’, en voelde me verplicht om je gerust te stellen door te zeggen dat ik geen behoefte heb aan telefoongesprekken. En meestal was dat ook waar, maar zelfs nu jij er niet meer bent hoor ik van vrijwel niemand iets en jou kan ik nooit meer bellen en Theo ook niet. Het is verschrikkelijk mam, haast ondraaglijk.

Weblog bijgewerkt
Dit wilde ik allemaal niet opschrijven, maar alleen dat ik alle afbeeldingen van schilderijen en wandkleden op je weblog zet. Ik heb overwogen om je weblog geschikt te maken voor mobiele telefoon, maar je vond hem mooi zoals ik hem in 2011 voor je gemaakt had en ben bang dat je hem straks niet meer herkent. Er bleken nog veel foto’s van kunstwerken die ik nooit heb gezien, of die ik me niet herinner. Ik begrijp niet waar de originelen gebleven zouden kunnen zijn. Het is fijn ze nu te zien en te weten dat ze binnenkort ook in Google-afbeeldingen worden getoond.

Creatief veelzijdig
Waarom ik deze brief begonnen ben, is dit: waarom heb ik nooit eerder gezien hoe goed je was, hoe veelzijdig en hoeveel je kon, laat staan dat ik je er ooit iets van heb gezegd? Ik weet dat je in de jaren zeventig en tachtig geregeld exposeerde, tot aan de centrale bibliotheek Utrecht aan toe, maar je was nog tot veel meer in staat dan ik dacht. Van niks maakte je iets, met niks maakte je iets. Tussen je afbeeldingen vond ik een ‘zonsondergang’, zoals ik me die herinner van het strand bij De Koog op Texel. Op het eerste oog ziet het er onbeholpen uit, gemaakt met het allersimpelste grafische programma dat er bestaat. Microsoft Paint. De kinderlijkheid en de eenvoud paste bij jouw onbevangen naïviteit. Je werkte zonder muis en hebt nooit een computercursus gedaan. Je zwakte werd ineens je kracht. Je had alleen maar primaire kleuren tot je beschikking en je oog voor compositie. Daarmee ‘schilderde’ je de zonsondergang op Texel. En heeft iemand je ermee gecomplimenteerd? Ik in ieder geval niet. Dat doe ik nu alsnog, nu het te laat is om je lage zelfbeeld te boosten. Dit wilde ik je schrijven mam, en het lucht me op.

Verjaardag
Morgen naar Inge in Deventer, de dochter van Willem Broekman die, zo vertelde ze op zijn uitvaart, een ernstige narcist was. Er zijn er meer zoals hij, zoals jouw grote liefde Bert. Maar dat zag jij als meisje natuurlijk niet. Je viel voor zijn branie en brutale bek en daardoor ben ik er uiteindelijk gekomen.

Corry, gefotografeerd als ze 19 is tegen een groene achtergrond in Haarlem 1958. Foto is verscherpt en ingekleurd, Haarlem 1958. — Corry als ze 19 is en op de Kweekschool zit. Mijn vader is dan een jaar getrouwd en zijn oudste zoon is op komst. Desondanks slaagt hij er in mijn moeder nog jaren aan het lijntje te houden (gezicht is verscherpt en foto ingekleurd).

Tot morgen mam,

Tuur

PS: Plotseling schiet me te binnen dat je oudste dochter altijd praat in termen van ‘haat’ en ‘haten’ en altijd alles voor een ander invult, zoals hoe jij Theo moest blijven haten en dat je jongste zoon, Robert geen behoefte zou hebben om jouw as te verstrooien. Bij jou leidde dat ertoe dat je zelf niets meer kon en hoefde te beslissen. Dat werd voor je gedaan. Het zal wel kenmerkend zijn voor de hypoconder-manipulant die Carine is.

Doodsangst (korte brief)

Lieve mam,

Hoe eenzaam moet je geweest zijn, overgeleverd aan je manipulantendochter en de doodsangst, huilend op de bank. Een zoon met jong gezin in Amsterdam, een dochter die je alleen verwijten maakte en ik die steeds meer wegbleef. Je poepte jezelf onder, rook het niet meer en als je het merkte, ging je in je badje zitten, omdat je jezelf niet goed meer kon verschonen.

Je wilde het voor je zoons niet weten, dus je belde ons af, of we mochten niet komen. Verder belde je ons steeds minder en nam je de telefoon steeds minder op: waarschijnlijk wilde je ons niet tot last zijn met je verdriet. Waarover moest je praten: ‘Dat het slecht ging?’ ‘Dat je bang was om dood te gaan?’ Dat wilde je niet. Liever stak je je kop in het zand. En thuiszorg kreeg je niet, want die had je op instigatie van je manipulantendochter geweigerd als ‘nutteloos’.

Vrijwilliger
Ik voelde wel dat je eenzaam was, maar onderschatte de urgentie. Ik zocht een vrijwilliger, een meisje, maar zette niet door. In je laatste maanden had ik iemand gevonden die vlak achter je woonde, maar ik durfde haar niet uit te leveren aan je dochter en jouw angsten.

Verdrietig
Waarom schrijf ik dit alles op? Omdat ik vanavond een enkele e-mail onder ogen kreeg van je zus Clara aan jou van vier maanden voor je dood, waaraan ik zag hoe verdrietig je moet zijn geweest. Clara kwam anders nooit bij je, in je piepkleine, propvolle uitdragerijtje. Nu wel, omdat je niet meer naar haar toe ging. Toch heb ik van Clara begrepen dat ook zij niet heeft gezien dat je de facto stervende was. En ondertussen had je jongste dochter je nog geen maand eerder de zoveelste verwijtmail gestuurd. Nu ik zoveel over je heb opgeschreven en nieuwe inzichten heb opgedaan begrijp steeds minder hoe ik welbewust bij je ben weggebleven, terwijl ik er als enig kind voor je had moeten zijn.

Veel liefs,

Tuur

Nuttig en gewenst (korte brief)

Lieve mam,

Vandaag en gisteren heb ik veel foto’s op je creatieve weblog gezet, vooral landschappen en vlinders, maar ook nog drie tekeningen en een stilleven. Vooral dat stilleven verraste me, want ik kende het niet. Er is een hand op te zien die naar een ontluikend bloemetje reikt en er staan geknakte bloemen op.

Het is zoals jij veel schilderde: met symbolen tussen leven en dood, tussen hoop en vrees. En nu is mijn vrees bewaarheid geworden en hoef jij niet meer bang te zijn. Het klinkt als de omgekeerde werkelijkheid, maar het is de werkelijkheid.

Facebook
Veel vlinders komen van Facebook die jij er ooit op had gezet, maar ze werden nooit door Google gevonden, omdat alleen je vrienden ze konden zien. Ik had je profiel alsnog graag op ‘Openbaar gezet’, maar dat moet dan per bericht afzonderlijk, handmatig worden gedaan en dat is te veel werk. Vandaar dat ik je mooiste foto’s van Facebook op je eigen weblog heb gezet. Over een paar dagen heeft Google deze gevonden en verschijnen ze onder jouw naam in de zoekresultaten onder ‘Afbeeldingen’. Je was daar altijd zo trots op en dat wil ik zo houden, hoewel jouw ogen nooit meer zullen zien en je handen nooit meer zullen Googlen. Dat zal ik voor je doen.

Vrijwilligerswerk
Binnenkort heb ik een afspraak om nieuw vrijwilligerswerk te gaan doen: digibeten wegwijs maken op de computer in Utrecht, zoals ik bij jou heb gedaan. Kan ik misschien mijn ongeduld afleren en didactische vaardigheden aanleren. Als het klikt, kom ik in elk geval nieuwe mensen tegen; vooral ouderen denk ik. Onder de mensen komen is stap één om met jouw dood om te leren gaan. Daarna moet ik me weer nuttig en gewenst gaan voelen, anders heeft het leven geen zin meer.

Tot later mam,

Tuur

PS: Plotseling moet ik weer denken aan die anekdote op de familiebijeenkomst. Schaamteloos vertelde je hoe je had laten beetnemen door je ex-echtgenoot, die een alias had aangenomen van Thierry Velositov, een verbastering van Theo Vlug en van de achternaam van een ooit beoogd schoonzoon. Je zus noemde je ‘goedgelovig en naïef’ en dat was je zeker. Deze Thierry had een Facebookprofiel laten aanmaken door een handige werknemer en hij speldde je de gekste dingen op de mouw. Facebookvrienden kan hij niet gehad hebben, maar daar lette je niet op. Jij liet je vlijen en slaan. Vlijen met mooie verhalen en slaan, doordat hij bagatelliseerde wat er in jullie huwelijk was gebeurd. Blijkbaar had je deze Thierry Velositov blindelings in vertrouwen genomen. Tegelijk paaide hij jou met sterke verhalen ‘dat hij met Putin op jacht was geweest’ en met hem bevriend was. Een beetje als dat verhaal van de ex-minister van Buitenlandse zaken die in de dacha van Putin een gesprek had afgeluisterd en daarna moest aftreden. Je liet je uit vrije wil paaien en slaan, door dezelfde man met wie je getrouwd was geweest. Als eenzame ziel was je blij met alle aandacht. Bij deze herinnering, valt me de analogie met je huwelijk pas op. Heel misschien is er nog iets van terug te vinden in Facebook-messenger of in je e-mailcorrespondentie, maar het moet zeker tien jaar geleden zijn; waarschijnlijk langer. Pas toen je mij over deze Thierry verteld, viel Theo door de mand. Ondertussen had je jezelf wel voor gek gezet voor de hele familie.

Jouw brieven (brief aan mijn moeder)

Dag mam,

Eigenlijk weet ik niets te schrijven, maar begin er toch aan. Mijn poetsjongen is hier. Knap jochie: half Japans, half Papoea en iets Nederlands. Weet blijkbaar nog niet wat hij studeren wil en of hij studeren wil.

Denk er ineens aan hoe je achter de laptop zat te één-vinger-typen. Zo onbeholpen en aandoenlijk. En op dezelfde manier moet je ook je foto’s bewerkt hebben en je e-mails geschreven. Zelfs zonder muis. We lieten je maar begaan.

Brieven lezen
Ik schrijf maar wat om niet te hoeven huilen en Pepijn niet in de weg te lopen tijdens het poetsen. Ga ik nu maar even een paar brieven lezen. Het zijn er niet zoveel meer en ik verwacht niet dat er veel bijzonders in staat.

In de eerste maanden van 1961 schrijf je elke week wel een brief vanuit Gouda, waar je op kamers zat, naar je ouders. Ik proef eruit dat je heimwee had. Je dacht vooral veel aan je kleine broertjes of ‘de jochies’, zoals we in Utrecht zeggen: Wim en Bram, die op dat moment zes en acht jaar oud waren en met wie je veel op stap ging toen je nog bij je ouders inwoonde.

Bouty
Uit twee brieven van huisvriend van je ouders en jouw kamerverhuurder Bouty, blijkt dat hij verliefd was op je jongere zus Loes. Jij zei daar wel eens iets over en ik geloofde daar nooit in, omdat Bouty minstens 25 jaar ouder was dan zij. Ook Loes en Bouty zijn er niet meer, maar van verliefdheid van zijn kant is wel degelijk sprake geweest. Zo vreemd om me te realiseren dat het geen relevantie meer heeft en dat ik dit alleen kan opschrijven, omdat ik je brieven niet heb weggegooid.

Geen troost
Ik doe nu twee dingen tegelijk die met jou te maken hebben: deze brief schrijven en schilderijen en wandkleden op je weblog plaatsen. De laatste dagen troost me dit bezig-zijn met jou om een monumentje voor je op te richten niet. Ik huil veel om je en toch heb ik de onbedwingbare behoefte om door te gaan en deze brievenreeks ergens af te ronden. Anders heb ik niets meer en ben jij voorgoed weg. Maar het blijft niet te bevatten dat jij al die brieven geschreven hebt die ik in mijn hand had, in een tijd dat jij het leven nog voor je had en ik er nog niet was. De brieven zien er niet naar uit dat je er diep over nadacht: er staat weinig bijzonders in, maar ze zijn wel van jouw hand; je bent er voor gaan zitten en hebt ze geschreven in jouw onberispelijke onderwijzeressenhandschrift.

Intake Humanitas
Vanmiddag komt iemand van Humanitas voor een intake-gesprek. Misschien kunnen zij een vrijwilliger bemiddelen met wie ik over jou kan praten of die het niet erg vindt dat ik om je huil. Ik weet niet wat ik kan verwachten, maar alles is beter dan zoals ik me nu voel. Als ik Nicole een berichtje schrijf, interpreteert ze dat alsof er ‘licht aan het einde van de tunnel komt’. Maar sinds ik bij je huisje ben geweest, op de groene tuinstoel zat, naar binnen keek en ontmanteld sanitair zag liggen, lijk ik weer terug bij af en heeft de radeloosheid weer toegeslagen. Op Nicole reageer ik dan maar niet. Wat heeft het voor zin om ‘haar licht aan het einde van de tunnel te betwisten?’ Ze kan er alleen maar een ongemakkelijk gevoel van krijgen en mijn laatste vrienden moeten niet afhaken.

Tot later mam,

Tuur

PS: De man van Humanitas was nog hier, een zekere ‘Kees’, aardige kerel die gaat proberen een vrijwilliger te vinden met wie ik kan praten. Ik heb voorkeur uitgesproken voor een vrouw, zonder dat dat een wet van Meden en Perzen moet zijn. Heb ook aangegeven dat ik geen twintig jaar meer ga volmaken als ik zo verdrietig blijf. Ook de huisarts belde nog dat ze akkoord is met mijn euthanasie- en wilsverklaring. Dat betekent dat ze worden toegevoegd aan mijn patiëntendossier en waarschijnlijk dat ze periodiek moeten worden besproken en herbevestigd. Jij had daar ervaring mee, maar de euthanasieverklaring was uiteindelijk overbodig. Op termijn moet ik nog komen met een vertegenwoordiger die namens mij beslist, mocht ik uiteindelijk zelf niets meer kunnen aangeven. Ik zal Tony vragen, maar, omdat hij net zo oud is als ik, zou het goed zijn als er ook een jonge vertegenwoordiger is. Je kleindochter Lyra zou het beste zijn, maar ik denk dat het nu ontijdig is haar te vragen. Zij zal ook volzitten met verdriet.

Landschapsfoto’s (korte brief)

Lieve mam,

Om twaalf uur belde Tony me uit bed. Maar goed, anders was ik blijven liggen. Behalve voor het werken aan jouw nalatenschap en weblogs, heb ik geen reden meer om op te staan. En als ik op bed lig, dan huil ik tenminste niet.

We hebben samen muziek geluisterd en hij is één van de weinigen die hoort dat het heel veel beter klinkt dan de radiowekker thuis. Hij deed er even over voor hij wist waar hij op kon letten, maar hij hoorde ook het verschil tussen het muziekprogramma dat bijna iedereen gebruikt en dat van mij. Ik vond het een bijzondere ervaring en hij ook.

Anti-psychotica
Tony heeft ook contact met Carine die inmiddels heel zware anti-psychotica schijnt te slikken tegen haar angsten, voor zover ik begrijp. Ze dacht er ook aan zich op te laten nemen. Goed dat jij dat allemaal niet meer hoeft mee te malen, mam. Sinds ik gisteren bij je huisje ben geweest, huil ik weer veel meer, omdat ik me niet kan voorstellen dat ik verder moet zonder jou. Ik kan eigenlijk nauwelijks geloven dat jij en Theo er niet meer zijn en elkaar nooit meer per e-mail in de haren zullen zitten. Een levenlang vertrouwd onbegrip is voor altijd achterhaald en dat maakt me wanhopig, mama.

Landschapsfoto’s
Ik heb een nieuwe pagina aangemaakt op je kunstzinnige weblog, waarop ik al je landschapsfoto’s heb gezet. Het zijn bijna allemaal herfst- en winterfoto’s, gemaakt in het Zocherpark, langs de singel. Je maakte ze waarschijnlijk als alternatief voor je vlinderfoto’s uit de zomer. Nu ik ze zo onder elkaar zie, valt me op dat de winterfoto’s meestal grijs-wit zijn, gedomineerd door lichte sneeuw, en de herfstfoto’s gekenmerkt worden door schel licht met scherpe contrasten in licht en donker. Door jouw foto’s is me duidelijk geworden dat de zeventiende-eeuwse landschaps- en zeeschilders hun schetsen allemaal in de late herfst maakten of uitwerkten, Er is één foto bij van de Oude Gracht in de herfst die ik graag wil ophangen in de keuken, mits hij scherp genoeg is. Dat wil ik navragen bij de fotowinkel. Mits scherp genoeg, kan ik hem daar laten afdrukken en inlijsten. Ook de foto is erbij, waarop je straatje vervormd te zien is door een regendruppel.

Ik ga nu maar even een paar pannenkoeken bakken; ik moet toch iets eten, hoewel ik geen trek heb als ik zo verdrietig ben.

Liefs en tot later,

Tuur

PS: Vanavond meerdere brieven van en aan jou gelezen. Er was een liefdevolle brief bij van je ex-echtgenoot Theo, terwijl je in de psychiatrische kliniek zat met een post-natale depressie. Hij bracht verslag uit over hoe het met ons kinderen ging en hoe hij je jongste, die dan vijf maanden oud is ergens onderbracht, geholpen door je zus Loes. Het meeste wist ik niet. Theo beloofde je ‘zo goed mogelijk te helpen als je weer beter bent’ en schrijft ‘dat hij van je houdt’. Het ziet er oprecht uit en hij heeft zelfs in een mooi handschrift geschreven in plaats van zijn gebruikelijke blokletters. Hij eindigt met: ‘Dag lief’. Bijna niet te geloven dat hij dezelfde is die je sloeg, bedreigde en ‘nam wat hem als man toekwam’. Wat jammer dat we hierover niet meer kunnen praten, mam. Fijn dat dit bewaard hebt en ik het alsnog kan lezen. Vond ook wat gewaagde foto’s uit het midden van de jaren tachtig, waarop je ‘goed voorzien bleek’ en je donkerrood henna-haar had.

Bij je huisje (korte brief)

Lieve mam,

Ik zit nu op de groene tuinstoel die nog steeds voor je raam op de stoep staat. Niemand wil hem blijkbaar meenemen.

Als ik naar binnen kijk, zie ik dat het sanitair al gesloopt is: ik zie in elk geval een spoelbak en een toiletbril in de woonkamer liggen. Blijkbaar is de renovatie al begonnen.

Ik wilde weten hoe het voelt om van het Muzieklokaal naar jouw huisje te fietsen: de Oude Gracht en de Twijnstraat af van Noord naar Zuid, zoals ik zo vaak deed. Je maakte dan meestal een tosti met kaas en sambal voor me als bodempje voor het bier en de whiskey die eroverheen zouden komen. Na je kankerdiagnose werd het steeds kariger, omdat je zelf nauwelijks nog boodschappen deed. Ik vond het niet erg, maar het deed ook geen belletje rinkelen over een naderend einde. We knapten je keuken op met een nieuwe, schone vriezer, koelkast en een elektrische tweepitter, terwijl je in het ziekenhuis lag. Ik monteerde rode handgrepen aan de keukenkastjes, omdat jij dat graag wilde. Waarschijnlijk uit zelfbescherming liet ik niet tot me doordringen dat het maar voor even zou zijn. Je keuken knapte daadwerkelijk op en ik heb dat ook zo gezegd. Ik herinner me niet dat je erop reageerde. Jij besefte donders goed, veel beter dan wij, dat het opruimen was begonnen. Je hield je mond, zoals je altijd had gedaan: uit schuldgevoel, wanhoop of om ons te sparen.

Rieten tuinstoel
De rieten tuinstoel staat nog bij buurvrouw Joke voor de deur, dus blijkbaar leeft ze nog. De éne kankerdiagnose is de andere niet en ze heeft een veel betere behandeling gehad, denk ik. Of ze was er gewoon op tijd bij en jij niet.
Buurvrouw Joke doet niet open of is er niet. Jammer, anders had ik misschien even over je kunnen praten.

Pling-plongbel
Ik had verwacht dat ik zou moeten huilen, maar voorlopig niet. Je ontmantelde huisje is niet meer van jou. Je pling-plongbel doet het nog, maar galmt erg.
Pas in het binnentuintje aan je straat waar we vorig jaar nog op het bankje gezeten hebben en ik je hand vasthield, moest ik een beetje huilen. Carine en ik hebben er een paar weken terug wat van je as verstrooid. Dat was goed. Ga haar nu even bellen, misschien wil ze komen om je te gedenken, en anders ga ik naar huis. Langzaam overvalt me weer de onvoorstelbaarheid van je dood. Intussen is er al weer een brief af en geeft Carine niet thuis.

Pas op weg naar huis komen de echte tranen, omdat er niets meer is om naar terug te gaan. Omdat er niets meer is. En plotseling, als ik deze brief afgeschreven heb, word ik weer zo radeloos als in het begin, alsof deze woorden vertraagd tot me doordringen. Ik hoor mezelf piepen en snotteren, terwijl ik zou willen gillen en schreeuwen dat je terug moet komen, mam. Maar dat heeft nog nooit geholpen en wat zouden de buren er wel van denken? Al bij al weer veel en radeloos gehuild na vertrek van je hofje. Ik houd het niet lang vol zo. Het voelt uitzichtloos. Om je toch nog iets troostends te doen in jouw nagedachtenis heb ik twee mooie vlinderfoto’s op je creatieve blog gezet en weet ik nu hoe een Atalantavlinder en een gehakkelde Aurelia eruit ziet: beide oranje met vlekken, maar net een beetje anders. Maar wat raar dat ik je nooit gevraagd heb wat je op een mooie dag aan insecten ‘gejaagd’ had. Hier had je geen namen bijgezet, hoewel ik de foto’s opvallend mooi en scherp vond. En: je had er geen digi-lijstjes omheengeklooid. Waarschijnlijk weet ik nu ook hoe jij erachter kwam hoe een vlinder heette die je gespot had. Gewoon door te Googlen op: “Oranje vlinder met donkere vlekken”, zoals ik gedaan heb. Volkomen bizar dat we er nooit over gepraat hebben. Je stuurde de foto’s soms wel door. Het troost me om alsnog iets van je werkwijze te begrijpen. Ik ga zeker verder met het plaatsen van mooie insectenfoto’s op je blog. En ik ga een categorie landschappen toevoegen.

Tot later,

Tuur

PS: Hoewel ik alle brieven aan jou gecorrigeerd heb, moest ik voor het slapen gaan nog even met je bezig zijn. Ik heb twee getekende portretten toegevoegd aan je kunstzinnige weblog. Eén pasteltekening vond ik tussen je brieven bij een werkstuk over verslaving met twee sticky-rokende jongeren en op de andere sta jij zoenend met je tweede echtgenoot. Beide geen ‘hogere kunst’, maar gemaakt door jouw naïeve zelf. Had ik je maar eerder begrepen, wie weet had ik je dan kunnen beschermen.

Tijdens het koken (korte brief)

Lieve mam,

Eigenlijk had ik niets te schrijven. Was sinds lange tijd weer in café Averechts, want er was een Spaanse gitarist. Misschien was het wel goed, maar ik heb in mezelf gekeerd in een hoekje gezeten. Ik kon alleen aan jou denken en ben vrij snel weer weggegaan.

Ik vind er trouwens nooit aansluiting of aanspraak. In het Muzieklokaal ook niet, trouwens. Misschien ben ik te oud en moet ik een andere omgeving zoeken. Ik heb mezelf in elk geval uitgelaten. Zondag is er Braziliaanse muziek in het Muzieklokaal dus ik probeer het gat dat jij hebt laten vallen zo goed mogelijk op te vullen. Het lukt nog niet.

Loslaten
Vandaag alleen gehuild, terwijl ik stond te koken. Dat gebeurt vaak, omdat ik jou dan even moet loslaten. Tenminste, ik denk dat het daardoor komt. Ik weet dat jij en het verdriet om jou op een dag niet meer alomtegenwoordig zullen zijn. Ik zweef nu al tussen: ‘Het kan niet waar zijn’, de angst om je stem te vergeten, hoe het was als ik een biertje bij je dronk. tot schuldgevoel over details uit de laatste dagen voor je dood die ik alleen nog kan terughalen, omdat ik ze opgeschreven heb.

Vergeten en vervagen
Dat vergeten en vervagen van herinneringen aan jou zal doorgaan, zonder dat ik dat wil en het verscheurt me. Daarom houd ik krampachtig vast aan de beelden uit de filmpjes waarin je vertelt over Henry Netto en je buurvrouw en de aandoenlijke beelden van jou in winters Callantsoog.

120 brieven
Ik dacht tot een kwartier geleden niets te schrijven te hebben, maar het gebeurt toch. Alleen zo kan ik je bij me houden. Ik heb je nu al 120 brieven geschreven sinds je dood; dat is meer dan één per dag, gemiddeld. Het is al laat mam, en toch moet ik je schrijven.

Duitstalig weblog
Ik denk erover om ook een Duitstalig weblog over je te maken. Ik kan me dan uitleven in mijn tweede taal en opschrijven wat ik wil, zonder dat ik het risico loop gevonden te worden door je immorele kroost. Ik heb al een mooie naam voor je, waarmee je vast blij zou zijn. Het lijkt op Corry en Cornelia, maar is meer in lijn met wat Duitsers kunnen uitspreken en wat nog mooier is: je krijgt een eigen Duits domein. Voordat alle brieven goed vertaald zijn, ben ik een jaar verder, maar dan kan ik lekker met jou bezig blijven. Het allermooiste is dat ik de werkelijkheid ook ietsje mooier kan maken. Voor mijn overleden beste vriend komt mijn eerste liefde in de plaats en dat zal niet Lia zijn, maar Marieken. Je weet hoe ontembaar verliefd ik op haar was en hoe mooi ik haar vond met haar schone lach en prachtige ogen. In de Duitse versie van ‘ons verhaal’, zet ik er een foto van haar bij. Ik heb nu één brief aan jou in het Duits vertaald, wat voor een deel kan met een vertaalprogramma. De komende dagen ga ik na of hij gevonden wordt door de Duitse Google. Ik ben heel benieuwd.

Zoekresultaten
Het schrijven van honderdtwintig brieven is evenveel tekst als een boek met 300 pagina’s. Dat heeft ervoor gezorgd dat het woord ‘Tekstuur’ met mijn site bovenaan staat in de Google-zoekresultaten. Dat was nooit zo. Allemaal dankzij jou, mam.

Veel liefs en tot later,

Tuur

PS: alle brieven tot zover gecorrigeerd, mam. Morgen ga ik je papieren en gescande brieven lezen. Behalve wat ik al weet, bijvoorbeeld over je smeekbede aan je vader om je te ‘bevrijden uit de psychiatrische kliniek’, verwacht ik vooral gekeuvel. Ik hoop dat ik me vergis, maar van je e-mail verwacht ik meer. Ik ben vooral nieuwsgierig naar de stroom verwijten van je jongste dochter en jouw reacties daarop. Het zal je weer heel dichtbij halen met je: ‘Veel liefs, ma’, en tranen trekken, maar dat zij dan zo

Weinig gehuild (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Soms denk ik dat het iets beter gaat: lees ik wat, luister muziek en dan moet ik weer met jou bezig gaan. Vandaag een flink aantal brieven gecorrigeerd en plotseling moet ik weer zo verschrikkelijk huilen. Alsof je gisteren gestorven bent en dan denk ik dat ik niet zonder je verder kan.

Had je kleine plukje haar nog in mijn hand, dat Carine me in een plasticje gegeven heeft. Het enige fysieke bewijs van je bestaan. Heb geprobeerd een professioneel gemaakte zwart-witfoto van je ex Theo te scannen en in te laten kleuren door een zogenaamd AI-programma. Soms werkt het heel goed, maar met een oud gezicht kan het niet overweg, omdat het rimpels straktrekt net als hangende oogleden. Ook met Theo’s rode snor en staalblauwe ogen wist het programma zich geen raad. Zijn ogen werden grijs en zijn snor werd peper-en-zoutkleurig. Heel jammer, want een kleurenfoto uit zijn jaren als viriele kerel met losse handjes heb ik niet.

Ondersteunde rouwverwerking
Deze en volgende week heb ik wat afspraken om iets aan rouwverwerking te doen onder begeleiding. Misschien iets doen in het buurthuis en volgende week met Humanitas en voor de derde keer met de praktijkondersteuner van de huisarts? Wat ik daaraan heb, is me nog niet duidelijk. Volgende week eens vragen wat haar achtergrond en opleiding is.

Ups en downs
Wanneer ik zo verdrietig blijf als nu, dan weet ik niet hoe ik nog jaren verder moet. Het enige wat feitelijk nog lukt, is brieven schrijven aan jou, ook al is hij maar kort en staat er weinig bijzonders in, zoals deze. Het houdt me bezig; ik krijg inzicht in de ups en downs van mijn eigen rouwproces en in jou. Gelukkig hoef jij mijn verdriet niet aan te zien, laat staan dat van je drie andere kinderen en je zus Clara. Gelukkig heb ik geen idee hoe het met hen gaat.

Tot later mam,

Tuur

Radeloos (korte brief)

Lieve mam,

Tot later mam,

Tuur

Telefoongesprekken (korte brief)

Lieve mam,

Na drie maanden heb ik geen idee meer wat de toon was van onze telefoongesprekken. De laatste maanden voor je dood belde je niet meer, of huilend, en ik belde jou ook nauwelijks. Ik begrijp nu niet meer waarom. Bang voor de confrontatie met jouw levensverdriet en doodsangst waarschijnlijk.

We belden elkaar sowieso steeds minder de laatste jaren. Voor zover dat van mij uitging, komt dat volgens mij, omdat je manipulantendochter altijd stilzwijgend op de achtergrond aanwezig was. Zelfs daar nam ze mijn ruimte in. En misschien belde jij mij ook wel minder, omdat ze vijf of zes dagen bij je op de bank zat en je in je eigen huis niet meer vrij was.

Alomtegenwoordig
De alomtegenwoordigheid van je dochter zorgde er in elk geval voor dat ik minder graag bij je kwam. Ik probeerde het vaker ’s middags na het boodschappen doen. Dan was de kans het grootst dat ze uit werken was. Achteraf bezien onbegrijpelijk dat ik haar overheersende aanwezigheid niet veel vaker op scherp heb gezet. Dat deed ik pas in het laatste jaar van je leven, toen ze zelfs tegen me weigerde te praten. Ik bleef weg op het moment dat ik dat nooit had moeten doen. Ten koste van jou.

Telefoongesprek
Het laatste ‘normale’ telefoongesprek kan wel van een half jaar geleden zijn. Ik weet nu al niet meer hoe ze gingen. Ik opende waarschijnlijk met: ‘Dag mam’ en jij met: ‘Met ma’. Waar we zoal over praatten, weet ik niet meer. Ik belde meestal, omdat ik je graag een belevenisje wilde vertellen. Jij was niet zo spraakzaam en luisterde, of je maakte je ergens zorgen over, maar zelden over jezelf. Over de aanloop naar je ziekte praatte je nooit door de telefoon. Als je al iets zei over je verzakte baarmoeder of een slechtzittende ring, dan was dat als ik bij je op bezoek was. Eén van de laatste keren zal zijn geweest dat ik met mijn hand in een glas was gevallen, maar misschien was je toen al te ziek. Ik weet het niet meer. Ik heb er nooit aan gedacht een telefoongesprek op te nemen en nu weet ik niet eens meer hoe je telefoonstem klonk. Mijn enige houvast zijn de filmpjes die ik van je heb. Nu ik dit zo schrijf, realiseer ik me dat je me langzaam ontglipt. En je bent pas drieënhalve maand dood.

Ook je profielfoto’s op de computers voelen op afstand. Ik zie ze en denk: ‘Was jij dit?’ Het enige dat je bij me houdt, is het schrijven van deze brieven.

Tot later,

Tuur

Eerder heb ik geschreven dat je manipulantendochter, Carine voorkwam dat je vereenzaamde. Denk ik er dieper over na, dan zorgde ze er ook voor dat je andere kinderen wegbleven. Hield dat elkaar in evenwicht? Omdat ik geen contact meer heb met de twee autisten uit het gezin, zal dat lastig na te gaan zijn. Een kleinkind inschakelen als intermediair lijkt me de enige weg. Een simpele vraag aan mijn jongste halfbroer kan uitsluitsel geven: ‘Bleef jij bij ma weg als Carine er zat?’ Dat ga ik doen. Van Charléne ken ik het antwoord al: de twee volle zussen konden elkaar niet luchten of zien. Mijn finale vraag is: ‘Heeft Carine jou meer kwaad dan goed gedaan, mam?’ Jou kan ik het niet meer vragen.

Verandering (korte brief)

Lieve mam,

Gisteren schreef ik op dat muziek luisteren weer gaat en dat ik zelfs weer een Krimi kijk. Misschien is het niet toevallig dat ik sinds een week weer beter eet en af en toe een biertje drink.

Het kan tijdelijk zijn, maar ook het begin van acceptatie van je dood. Ik weet het nog niet. Even geen filmpjes van je kijken, misschien blijven de tranen dan wat langer weg. Ook het idee dat de rest van mijn leven zo kort mogelijk moet duren, ebt een beetje weg, zonder dat ik perspectief zie. Ga straks wel weer een paar brieven aan jou corrigeren, want ik kan me nog niet voorstellen om je los te laten en het boek over jou moet er komen.

Corry achter op de fiets bij jongste zoon heuvel op in de zomer van 2012 in Limburg — Corry achter op de fiets bij jongste zoon, heuvel op in de zomer van 2012 in Limburg

Berusting
Zou dit het begin van berusting zijn? Na de dood van mijn vriend Benno duurde dat wel tien jaar, of nog langer. Ik heb nooit met droge ogen over hem kunnen praten. Pas na jouw dood kon ik afscheid van hem nemen, bijvoorbeeld door een fotoboek weg te gooien. Jouw dood is nog ingrijpender dan die van hem. En nu moet ik weer oppassen dat ik me niet schuldig ga voelen, omdat ik niet lang genoeg verdrietig om je zou zijn. Misschien is de oorzaak wel dat ik met niemand over je praat, maar alleen over je schrijf. Aan je schrijven triggert mijn tranen niet, dat troost juist. Ik ben benieuwd hoe dit verder gaat. Wanneer ik een uitweg uit het verdriet heb gevonden, ga ik proberen een uitgever te vinden. En dan lijkt het net iets beter te gaan, slaan de radeloosheid en de tranen toch weer toe. Als troost ga ik toch maar weer een brief corrigeren en een foto plaatsen, zodat ik met je bezig kan blijven.

Tot later,

Tuur

PS: Ook het gevoel dat de wereld leeg is zonder jou is de laatste dagen minder nadrukkelijk aanwezig. De werkelijkheid is dezelfde gebleven, maar ik ervaar hem iets anders: het radeloze gemis lijkt minder te worden. Desondanks huil ik nog steeds, maar misschien al iets minder. Wie weet went het al dat ik nooit meer naar je toe kan. Het gekke is ook dat ik nooit de neiging heb gehad om naar je te gaan zoeken, wat ik na de dood van Benno wel heel sterk had. Het gevoel dat hij moest terugkomen, heeft ook weken of misschien zelfs wel maanden geduurd. Het ongeloof over zijn dood leek langer te duren. Omdat ik zelf voor hem gekozen had, denk ik nu. Een ochtend later voel ik weer de doffe berusting die ik al eerder heb gevoeld, gepaard aan extreme somberheid en moeheid. De stemmingen komen en gaan.

Stoel voor het raam (korte brief)

Lieve mam,

Was in het Muzieklokaal waar een meisje eigen composities speelde op piano en accordeon. Ik wilde alleen maar terug naar huis, terug naar jou om een brief te gaan corrigeren en iets te schrijven. Bij deze dan.

Nog even overwogen om de Oude Gracht af te fietsen, zoals ik zo vaak heb gedaan: langs jouw huisje en terug naar mijn huis via de singels. Maar wat moet ik daar nog? Als ik mazzel heb staat er nog een plastic tuinstoel voor het raam, waar Carine wel een schijnt te zitten mijmeren. Het regent en ik zou er slechts mijn eenzaamheid kunnen benadrukken.

Rieten tuinstoel
En misschien staat de rieten tuinstoel nog voor het raam van buurvrouw Joke met wie je een ernstige kankerdiagnose gemeen had. De stoel voor haar raam waarover jij op film nog zei: ‘daar waar die stoel staat’. Je stem sloeg ervan over. De stoel die betekent dat Joke nog leeft. Waarschijnlijk te confronterend voor mij. Ik hoef de tranen niet op te zoeken, het is al zoveel.

Tot later,

Tuur

PS: Arjan was er gisteren, vandaag belde ik Erik vanwege zijn verjaardag. Het gaat over de kleinkinderen of over een versleten knie. Het wordt me steeds duidelijker dat niemand in mijn omgeving zich kan of wil voorstellen wat je voor mij betekend hebt en hoeveel verdriet ik om je heb. En dat terwijl ze zelf toch ook ouders hebben gehad? Er zal wel een dag komen ‘dat ik redelijkerwijs uitgehuild moet zijn’. Alleen de bovenbuurvrouw heeft me twee keer vrijuit laten huilen.

Afstand (korte brief)

Lieve mam,

Nog steeds huil ik het hart uit mijn lijf als ik niet met je bezig ben en soms ook als ik wel met je bezig ben, bijvoorbeeld als ik een brief aan jou corrigeer. Uit machteloosheid die me vooral de laatste dagen bekruipt. Het schrijven helpt om niet te hoeven huilen, maar brengt je niet dichterbij,

Anderzijds voel ik soms al een beetje afstand ontstaan. Het is niet zo dat mijn herinneringen aan de hospice vervagen, al ben ik blij dat ik ze opgeschreven heb. Het ‘ravijn van nooit meer’, waarin niets meer gebeurt, wordt langzaam breder en dieper. Ik heb geen behoefte meer om je huisje te zien of er in de buurt te komen. Ik luister al voor de tweede avond op rij naar muziek zonder dat het me tegenstaat. Het lijkt erop dat ik weer een klein beetje ruimte krijg voor mezelf. Koken en lezen lukten alweer, muziek luisteren tot gisteren nog niet.

Ravijn van nooit meer
Heb nagedacht over ‘het ravijn van nooit meer’ en hoe dat werkt. Je enige liefde Bert is al zeven jaar dood en daarvoor was hij al jaren dement. Het ‘ravijn van nooit meer’ tussen hem en mij is al zo breed en diep dat ik er bijna niet meer overheen kan kijken. Bijna al mijn herinneringen aan hem zijn erin verdwenen, al leken mijn fietstochten naar zijn huis rond zijn verjaardag op 1 oktober ineens verrassend dichtbij. Je ex-echtgenoot Theo is pas driekwart jaar dood; daar heb ik het gevoel van ‘het ravijn’ niet echt. Het lijkt wel of ik zijn dood die vredig verliep, snel aanvaard heb.

Gevoel van leegte
Waarvan ik vooral doordrongen ben, is dat met jullie dood de drie mensen weg zijn die het meest van me gehouden hebben. Dat draagt bij aan het gevoel van leegte. Ik ben benieuwd of ‘het ravijn van nooit meer’ zich ook bij jou gaat openen of dat ik je bij me blijft.

Zolang ik je brieven schrijf, lukt dat. Ik heb nu ook alle stukjes film waarop jij aan het woord bent, op mijn telefoon gezet, zodat ik je altijd en overal even kan zien. Het filmpje van jou in winters Callantsoog vind ik het mooist. Je bent daar zo herkenbaar jezelf met je rode lippenstift en tegelijk eenzelvig en kwetsbaar met je gebreide mutsje in de sneeuw.

Veel liefs,

Tuur

PS: Na een paar uur muziek luisteren moet het weer uit. Ik begrijp nu dat dat komt, doordat jij mijn gedachten gaat beheersen. Muziek leidt af van jou en dat wil ik niet. Tijdens het lezen, sluip jij mijn gedachten niet zo makkelijk binnen. Bijzonder dat ik nu het mechanisme doorgrond dat lezen en schrijven enerzijds en luisteren anderzijds, een verschillende intensiteit hebben: lezen en schrijven leiden meer af. Als ik muziek luister, wring jij je er veel makkelijker tussen. Vandaar dat het de afgelopen maanden niet lukte. Het betekent ook dat er langzaam iets verandert in mijn relatie tot jouw dood. Afwachten of dat blijvend is, of dat ik nog een ’terugslag’ krijg.

Hoe gaat het? (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Na drie maanden stond Arjan voor de deur. Hij had bier meegenomen en ik heb hem te eten gegeven. Bijna als vanouds. Hij vroeg net als twee dagen na je dood: ‘Hoe gaat het?’ Ik heb laten weten dat een belachelijke vraag te vinden van iemand die weet dat jij kortgeleden overleden bent. En waarom hij als sociaal werker geen betere vragen in petto heeft als: ‘Hoe gaat het vandaag?’ of: ‘Hoe voel je je vandaag?’

Hij leek verrast en ik moest huilen, terwijl ik met mijn vuist op het aanrecht sloeg. Hij leek het te begrijpen en zich schuldig te voelen. Heb ik me ook maar verontschuldigd voor mijn overspannen reactie en verzoend, want ik kan niet al mijn vrienden verspelen en zeker nu niet. Heb hem ook uit de telefoonblokkade gehaald. Door uit te leggen dat hij voortdurend een ingesprektoon kreeg, heb ik hem impliciet een gunst verleend.

Liefdesverdriet
Uiteindelijk heb ik de analogie uitgelegd met het tomeloze liefdesverdriet dat ik voel. Verdriet dat veel verder gaat dan rouw, omdat het nooit meer goed komt. Ook daarin leek hij zich te kunnen verplaatsen. Wat ik niet kan begrijpen, is dat de compassie en het begrip niet eerder zijn gekomen, maar het leek er bij binnenkomst toch vooral op dat hij er niet op had gerekend dat ik zwaar aan jouw dood tilde. Pas toen ik begon te huilen, drong het tot Arjan door, leek het wel.

Geen rouwkaart
Mijn aanvankelijke inschatting dat hij geen rouwkaart hoefde te hebben, omdat het hem ‘geen reet interesseerde’, bleek triest genoeg, de juiste. Hij projecteerde het verlies van zijn ouders en hoe hij daarmee omging, blijkbaar op mij. Maar wie weet, misschien toch ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald in zijn geval. Heb ook maar gewaarschuwd dat dit huilen voorlopig nog niet afgelopen is, waarin de impliciete boodschap zit dat hij beter weg kan blijven als hij daar niet tegen kan.

Enig kind
Ik wacht het maar af, heb gevraagd me weer eens naar Duitsland mee te nemen: misschien dat enige afstand tot Utrecht me verder helpt. Ik heb me verzoenend opgesteld; bij leven en welzijn heb ik nog genoeg tijd om mijn laatste vrienden te verspelen. Mijn halfbroers en halfzussen staan al bij het grofvuil. Eindelijk enig kind te mogen zijn, is een hele opluchting.

Onbereikbaar
Nadat Arjo vertrok, heb ik toch weer hartstochtelijk gehuild. Nog steeds geen idee hoe ik verder moet zonder jou. Filmpjes kijken waarop onbezorgd babbelt, of niet, maar in elk geval, zoals ik je ken, maken me aan het huilen. Je lijkt dichtbij, maar bent onbereikbaar ver weg en het enige wat ik dan nog wil is: bij je zijn. Ik weet dat dat een finale keuze vraagt, waaraan ik hopelijk niet toekom. Je hebt mij ook je liefde niet gegeven om me in wanhoop achter te laten. Alleen al om je in ere te houden, voel ik me verplicht iets van het laatste deel van mijn leven te maken, al hoop ik op dit moment dat het nog maar kort zal zijn.

Leonard Cohen
Terwijl ik dit schrijf, luister ik voor het eerst zonder tegenzin muziek: mooie Duitse luisterliedjes en de laatste plaat van Leonard Cohen. Hij wist toen al dat hij ging sterven en de teksten waren donker en beladen van afscheid. Heel toepasselijk. Ik begrijp nu voor het eerst wat stemmingswisselingen zijn, maar de onderstroom blijft radeloosheid. Ik kan me niet voorstellen dat dat ooit nog overgaat.

Veel liefs,

Lieve mam,

Vandaag een entreekaartje, overnachting en treinticket geboekt om mijn grote cabaretliefde te zien in de buurt van Hannover. Dichter bij de grens treedt ze niet op. Ik verheugde me hier al lang op, maar ondertussen ben jij doodgegaan en heeft niets meer betekenis.

Toch moet ik in beweging komen, om te overleven, dus ga ik vanavond naar iets met poëzie in het Muzieklokaal. Ik zal je ook wel wat schrijven als ik onderweg ben naar Hannover. Je gunde het me zo en ik vertelde je altijd wat ik meemaakte, als ik haar had zien optreden en ontmoet, hoe onbenullig ook. Nu kan ik het alleen nog maar opschrijven en net doen of jij het leest. Jou schrijven is het enige wat me op de been houdt.

Tussendoor moest ik weer zo huilen, omdat ik me realiseerde dat de mensen die het meest van me hielden: jij, Theo en Bert er niet meer zijn.

Geen trek meer
Tony nog gesproken en verteld dat ik nog maar één keer per dag eet, geen trek meer heb en langzaam afval. Misschien komt het alleen maar doordat ik niet meer drink, of is er toch meer aan de hand? Heb hem maar gevraagd om me een beetje in de gaten te houden. Ook Carine gebeld en voorgesteld een beetje contact te houden, ondanks alles. Dat zou wel naar jouw zin zijn. In je twee autistenkinderen hebben we beiden geen zin meer. Carine heeft volgens mij, net als jij, veel te weinig te doen. Ze heeft geen hobby’s, waar jij tenminste nog je fotografie had. Carine heeft alleen maar de hond.

Tot later mam

Tuur

PS: Zit nu in het Muzieklokaal bij een poëziemanifestatie van de Utrechtse Rederijkerskamer. Als onderwijzeres weet je waarschijnlijk wel wat dat is en anders zou je het wel Googlen. Het begon met een heel stoffig liefdesgedicht uit 1880 van een zekere Van Beers. Ik ben geen gedichtenlezer, laat staan een poëzieluisteraar. Toch ben ik er even uit.

Praktijkondersteuner (brief aan mijn moeder)

Dag mam,

Vandaag bij de praktijkondersteuner van de huisarts geweest (die jij nog eens geweigerd hebt, toen het om een indicatie voor thuiszorg ging). Vergeten te vragen wat haar professie is. Psycholoog of maatschappelijk werker zou wel handig zijn. Ga ik volgende keer doen.

Ik heb verteld waar Carine en ik beiden mee zitten: dat we je in het jaar van je ziekte veel te weinig hebben aangeraakt en in de hospice geen afscheid van je hebben genomen. Dat ik me schuldig voel, omdat ik je niet heb proberen te beschermen tegen het gemanipuleer en de levenslange verwijten van je dochters. Daarop moest ik huilen, zoals ik daar bijna altijd om huil. Ook uitgelegd dat ik daarover in mijn omgeving niet kan praten, omdat er altijd een kans is dat het bij Carine terecht komt.

100 procent
Ik heb het voorbeeld gebruikt van de 100% aandacht die je als moeder te verdelen had. 50% ging als vanzelf naar je liefdeskind, dus naar mij en de andere helft werd opgeëist door je manipulantendochter. Hoeveel procent bleef er dan over voor je twee jongste kinderen? Beetje gechargeerd, maar wel helder voor een buitenstaander. En helaas, zover bezijden de waarheid is het niet.

Liefdesverdriet
En ik heb verteld dat ik jouw liefdeskind was en dus feitelijk kamp met het ergste liefdesverdriet dat denkbaar is, namelijk dat het nooit meer goed komt. En dat ik veel moet huilen, behalve als ik slaap, lees of aan jou schrijf.

Lach op mijn gezicht
Wat haar opviel was dat ik een lach op mijn gezicht kreeg toen ik over mijn eerste lief Lia vertelde die ik ontmoette na de dood van Benno en dat ik van plan was naar een optreden van Uta Köbernick te gaan, ondanks alle verdriet.

Haar uit je oren
Ook nog verteld dat je jongste zoon, Robert en ik prima met elkaar konden opschieten, zolang we elkaar niet bij jou ontmoetten, omdat dan vanzelfsprekend jouw aandacht naar mij uitging. In je kleine huisje verloor hij de concurrentiestrijd en dat stemde hem narrig. Dat uitte zich in botte opmerkingen uit het niets als: ‘Er groeit haar uit je oren’. Ik bleef op een gegeven moment weg als Robert bij jou zat, omdat ik hem jouw onverdeelde aandacht gunde en niet voor gek wilde worden gezet. Jij begreep dat en waarschuwde me als Robert wilde langskomen. Ik had daar geen moeite mee en gunde hem de voorrang.

Middenstandsgezin
Volgende keer wil ik met de praktijkondersteuner bespreken hoe moeilijk ik het vond om mijn draai te vinden in een middenstandsgezin, zonder culturele interesses. Dat gelukkig de Mytylschool daar iets te bieden had en later mijn leraar Duits op het VWO en je stiefzoon Peter, die helaas al vroeg uit huis ging en vijf jaar ouder was dan ik.

Aan het eind heb ik me nog even gewogen: iets onder de tachtig kilo. Een gezond gewicht, maar wel lager dan ik gewend ben. Kan komen doordat ik niet meer drink. Mijn eigen weegschaal is beter dan ik dacht, want die geeft ook 80 aan. Volgende week een nieuwe afspraak.

Tot later mam,

Tuur

PS: Wat heb je in godsnaam gedacht, mam met je lage zelfbeeld: ‘Als ik alles geef wat ik heb, gaan mijn kinderen vanzelf van me houden?’ Zoiets? Er is ook nog een gezegde als: ‘Als je ze één vinger geeft, nemen ze de hele hand. ‘ En precies dat is je deel geworden. Je bent tot op het bot gemanipuleerd en met verwijten werd je schuldgevoel aangewakkerd. En zo gaf je alles wat je had, zonder dat je er iets van belang voor terugkreeg, of het moest op je sterfbed zijn, toen we eendrachtig voor je hebben gezorgd. Beter laat dan nooit, zegt de cynicus dan.

As verstrooid (korte brief)

Dag mam,

Vanmiddag een beetje van je as verstrooid in het binnentuintje tussen Wulpstraat en Gansstraat, vlak bij je huisje, samen met Carine. Bij het bankje waar we kort na je baarmoederoperatie nog hand-in-hand hebben gezeten. Het was herfst-zonnig met scherp en tegelijk pastel-vaal herfstlicht, waarin je een paar van de mooiste landschapsfoto’s hebt gemaakt.

De behoefte om je as te verstrooien kwam in een opwelling en ik heb Carine meegevraagd. Voelde goed. Zij weet net als ik niet meer wat ze met het leven aanmoet. Ze ziet net als ik niet voor zich hoe nog 20 jaar voort te gaan zonder jou. En dat is precies het punt: we kunnen ons niet voorstellen dat je er de rest van ons leven niet meer zult zijn, terwijl je er tot drie maanden geleden altijd was. Met al je aandacht en de ‘kleinigheden die je kocht’, je kookkunst tegen wil en dank, je nostalgie en heimwee naar vroeger, de dvd’s die je wilde opzetten van de oorlog of de kleinkinderen. Al was het maar om een gesprek te voorkomen. Het is er allemaal niet meer. Het was zo klein en zo veel.

Stoppen met eten
Tegen Carine heb ik gezegd dat ze gewoon kan stoppen met eten. Als het gevoel zo blijft, ga ik dat ook doen. Blijkt dat je kleindochter Lyra die er onvoorwaardelijk voor je was, haar eigen weg gaat en in de tussentijd nog maar twee keer bij Carine is geweest. Zo heb ik geen reden me te beklagen dat ik geen kinderen heb.

We hebben maar een pietsie as verstrooid: ik had een klein blikje gevuld en een theelepeltje meegenomen. Kunnen we binnenkort nog wat verstrooien in het Lodewijk Napoleon plantsoen waar je graag foto’s maakte. Carine schijnt te weten wat je favoriete plekjes waren. Op de Hooge Hoeven willen we ook nog iets verstrooien. Hoewel jij daar vereenzaamde, heb ik goede herinneringen aan die tijd. Het voelde knus en veilig, nadat je je tweede scheiding achter de rug had.

Tot later,

Tuur

PS: morgen een gesprek met de praktijkondersteuner van de huisarts over steun bij rouwverwerking en een bijgewerkte versie van mijn euthanasieverklaring inleveren.

Eigen regie (korte brief)

Lieve mam,

Volgens mij gaat het niet goed met mij, zeker niet beter dan drie maanden terug, toen je net overleden was. Als ik niet lees, aan je schrijf of op bed lig en probeer te slapen, huil ik. Na één of twee hoofdstukken moet ik mijn boek onderbreken om een brief aan jou te gaan corrigeren of iets aan je te schrijven, zoals nu. Anders heb ik het gevoel dat ik je te lang alleen laat.

Jouw schrijven is sowieso het enige dat me troost. Ik weet niet of het ‘normaal’ is om zo met je bezig te zijn of gewoon mijn eigen manier van verwerking.

Te weinig gedronken
Vannacht realiseerde ik me dat ik de hele dag, maar één enkele kop koffie had gedronken. Dorst had ik niet, maar ben voor de zekerheid wel wat water gaan drinken. Ook eet ik meestal nog maar één keer per dag, hoewel ik niet het idee heb dat ik snel afval. Een goede weegschaal heb ik niet, dus zal ik het aan mijn broeken moeten voelen. Omdat ik momenteel altijd een legging aanheb, weet ik niet hoe het ervoor staat. Me maandag maar even wegen bij de dokter.

Ik heb daar een afspraak met de praktijkondersteuner van de huisarts om te bespreken of ik hulp kan krijgen bij mijn rouwverwerking. Anders misschien via een vrijwilliger van Humanitas. Schrijven helpt wel, want het leidt tijdelijk af, maar het is niet genoeg. Toen Benno stierf, bleek de oplossing te zijn: afleiding zoeken, onder de mensen komen en een liefde vinden. Een wonder van liefde verwacht ik niet nog eens. En dan nog: ik kan het je niet eens vertellen, laat staan haar aan je voorstellen, zoals ik met Lia heb gedaan.

Eigen regie
Theo heeft met zijn euthanasieverzoek het leven tot het einde in eigen hand gehouden. Ik heb daar veel bewondering voor. Het leven in eigen hand nemen, dat kan altijd nog, ook zonder mezelf uit te laten en me onder de mensen te begeven. Stoppen met eten en drinken, zoals ik bij Bert heb gezien, is een optie. Dan kan ik rustig mijn financiën afwikkelen, zorgen dat mijn huis ontruimd wordt en afscheid nemen van iedereen die ik een warm hart toedraag. Waarschijnlijk komt het niet zover, maar het is een geruststellende gedachte.

Tot later mam,

Tuur

Dacht ik, zoals vaker, niets te schrijven te hebben, maar dan toch. Ga ik nu weer een hoofdstukje lezen. Vlak voor het slapen gaan, ook nog een brief gecorrigeerd. Het voelt als een afscheidszoen voor je deur aan de Wulpstraat. Hoef ik straks in bed misschien niet te huilen.

In beweging komen (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Ik weet dat ‘iets’ gaan doen de enige manier is om het leven zonder jou zinvol door te komen. Ik heb al twee concerten in de agenda gezet hier in de buurt. Vooral op Schönberg die hier in het buurthuis gespeeld gaat worden, verheug ik me. Het is een melancholisch stuk voor vier strijkers dat jou veel te modern en te ‘wild’ zou klinken.

Nu ik een euthanasieverklaring heb, voelt het alsof ik alles voor het laatst ga doen. In mijn huidige gemoedstoestand hoop ik daarop. Met jou bezig zijn en een beetje lezen, is het enige dat nog lukt. Mocht het zo blijven, ga ik om een anti-depressivum vragen. Dat heeft na de dood van Benno ook geholpen.

Fietsavonturen
Volgende week misschien Uta zien. Ik vertelde je altijd dat ik naar haar toeging en waar dat was. Soms op de fiets, soms per trein, de laatste keer met twee vrienden. Je wist hoeveel ik van haar liedjes hield en van het avontuur toen ik naar Frankfurt was gefietst. Je vond mijn fietsavonturen door Duitsland griezelig, maar je zei er nooit wat van. Ik ga pas begin volgende week beslissen, afhankelijk van mijn stemming en dan hoop ik dat er nog kaarten zijn. Eigenlijk moet ik wel gaan als afleiding. Om ‘in beweging te komen, zogezegd. Het is natuurlijk niet genoeg, maar een begin.

Verjaardagskaartje
Heb je jongste broertje Wim, op de valreep een kaartje gestuurd, mede namens jou. Ik wist dat hij in september jarig is. Jij stuurde altijd trouw kaartjes en ik ga deze traditie voortzetten. Dat hoeft immers alleen nog aan je broertje en je zus Clara. De anderen zijn dood. Wim en Clara staan al in de agenda. Elk jaar een kaart met een door jouw gefotografeerde vlinder erop of een eendje. Kan ik ook de traditie voortzetten dat je afdrukken ging maken bij de fotowinkel. Jij kon geloof ik zelf prints maken, zo vaak ging je erheen; ik moet me laten helpen. Terwijl ik dit opschrijf, realiseer ik me dat je nooit meer naar de fotograaf aan het Smaragdplein zult gaan. De eigenaar heeft zich heel misschien al afgevraagd waar ‘die oude mevrouw toch blijft met haar witte paardestaarten’. Ik hoop het.

AI-overzicht
Vlak nadat ik de honderd brieven aan jou online had gezet, worden ze al gevonden door Google. Kunstmatige intelligentie maakt er het volgende van: ‘Eerste observaties (brief aan mijn moeder) is de titel van een gedicht van de Nederlandse dichter Arthur van Utrecht, dat hij in een brief aan zijn overleden moeder schrijft na haar crematie. De tekst gaat over het gemis van zijn moeder, het vinden van steun bij een nieuwe fietsmaat, en observaties van het leven na haar dood.
”Over het gedicht:
Auteur: Arthur van Utrecht.
Inhoud: Het gedicht is een brief aan zijn moeder, twee dagen na haar crematie.
Thema’s: Het verwerken van verdriet, het vinden van nieuwe verbindingen (in dit geval met een nieuwe fietsmaat), en het leven dat doorgaat ondanks het verlies.
Toon: Het gedicht is persoonlijk en emotioneel, en deelt gevoelens van gemis en acceptatie.
Je kunt het volledige gedicht vinden op de website van Tekstuur.nl, een platform voor literatuur en poëzie.’

Wat zou jij ongelooflijk trots op mij geweest zijn, mam, hoewel ik natuurlijk helemaal geen dichter ben. Ik ben ongelooflijk benieuwd wanneer je andere drie kinderen dit weblog gaan vinden. Ik ben blij dat ik inmiddels onder pseudoniem schrijf en hun namen veranderd heb. Het zou wel eens via één van mijn halfbroers van vaderszijde kunnen gebeuren die mijn website al wist te vinden vanwege mijn boek. Dan nog heb ik de brieven aan jou aardig verstopt en weet vooralsnog alleen Google ze te vinden. En ik heb alles dubbel opgeslagen, zoals jij altijd deed.

Veel liefs,

Tuur

PS: Ben blij dat ik je heb kunnen schrijven vandaag, want: Wie schrijft die blijft’. Ik heb nooit eerder beseft hoe waar dat is en dat dat zowel voor jou als voor mij geldt. Het is mijn enige manier om je vast te houden. Als ik niet lees of schrijf, dan huil ik.

Wanhoop (korte brief)

Dag mama,

Hoewel ik weet dat ik aansluiting moet zoeken bij andere mensen om jouw dood te leren aanvaarden, val ik soms terug in de wanhoop van vlak na je sterven. Ondanks al dit schrijven en de inzichten die ik erbij opdoe.

Vanmorgen zag ik weer het aandoenlijke filmpje met jou in winters Callantsoog: cameraschuw, met muts, nep-bontkraag en rood-kapjeslippenstift. Zo dichtbij en zo ver weg. Ik moest weer veel huilen vandaag.

Euthanasieverklaring
Tussendoor gewerkt aan mijn euthanasieverklaring. Op aanwijzing van de huisarts heb ik toegevoegd welke omstandigheden voor mij uitzichtloos en ondraaglijk zijn: in mijn geval bijvoorbeeld dat ik mijn zelfstandigheid verlies, wilsonbekwaam word en afhankelijk van zorg. Ik hoef voor niemand te blijven nu jij er niet meer bent en op de dood wachten, zoals jij hebt gedaan, staat me niet aan. Je grote liefde Bert, en mijn verwekker werd dement en moest de rit uitzitten; je jongste zus ook. Terwijl Theo, vader van je drie jongste kinderen, euthanasie vroeg en kreeg. Daar was ik bij en het sprak me aan: Theo hield regie over het leven, zoals hij altijd had gedaan, ook als het ten koste van jou ging, En zo is de cirkel rond.

Constant van de Wall
Ik corrigeer elke dag een paar van de honderd brieven aan jou en schrijf er, zoals vandaag, eentje bij. Ik vul ook een eerdere brief wel aan met wat me alsnog te binnen schiet bij het onderwerp waar hij over gaat. Daarna ga ik je e-mail lezen en je brieven. Ik ben vooral benieuwd naar je ‘Goudse periode’, toen je op kamers woonde bij ‘Bouty en als invalkracht in Moerkapelle werkte. Destijds was hij directeur van de VVV en afkomstig uit een kunstenaarsfamilie. Hij speelde piano en bracht je in contact met plaatselijke creatievelingen, begreep ik altijd van jou. Bouty had de leeftijd van je vader en ze schaakten samen. Hij werd ook een soort huisvriend van ons gezin en zo heb ik hem leren kennen. Hij staat ook op familiefoto’s en we hebben hem samen nog eens Gegoogeld. Hij was destijds net overleden en bleek 84 geworden. Bouty’s vader Constant van de Wall vind je gewoon terug op Wikipedia als componist en dirigent.
Als kind voelde ik al dat Bouty een ander intellectueel niveau had dan wij, maar ik was te jong om van zijn eruditie te kunnen profiteren. Ik had hem weinig te bieden: hij viel voor het vrouwelijk schoon van jou en je zus Loes. Zou ik ook hebben, denk ik.

Tot later mam,

Tuur

PS: het klinkt gek: ik huil alweer als ik moet stoppen met schrijven over jou, bijvoorbeeld om te gaan koken. Over jou schrijven leidt me af, net als lezen. Verder word ik de hele dag in beslag genomen door de gedachte dat ik je nooit meer zal zien. Achter de computer, of schrijvend op de telefoon, ben je bij me. Zolang ik met je bezig kan zijn. ‘s-nachts huil ik gelukkig minder, anders zou het leven ondraaglijk zijn, denk ik.

Mytylschool (korte brief)

Lieve mam,

Tussen je foto’s vond ik een gescand briefje uit 1967 over toelating op de Mytylschool na onderzoek door een neuroloog. Ze moest waarschijnlijk onderzoeken of ik wel gehandicapt genoeg was. Er kwam toen ook een fysiotherapeute bij ons thuis. Speciaal voor mij en alles voor mijn bestwil.

Het isoleerde me nog verder van je andere kinderen dan toch al het geval was. Ik ging met het schoolbusje mee, waar we gezellig liedjes zongen, terwijl Carine, Charléne en je stiefkinderen naar de Montessorischool gingen. Dat ik ‘anders’ was; dat ik ‘van een ander’ was, realiseerde ik me als vijfjarige nog niet. Het bracht me als vanzelfsprekend in een isolement.

Alleen-gaan
De kleuterafdeling van de Mytylschool ging in 1967 open. De school werd mijn veilige haven, waar ik erudiete mensen ontmoette die het goed met me voor hadden. Het contrast met mijn onveilige thuis en de pestjochies op straat was groot en het isolement en het alleen-gaan heb ik nooit echt kunnen keren. Ik heb pas onlangs van je zus Clara begrepen dat je je daar zorgen over maakte en me iets anders had gegund. Het heeft niet aan jou gelegen, maar aan mij en ‘de omstandigheden’, zoals dat eufemistisch heet.

Worsteling
Je hebt over mijn worsteling gelezen, omdat ik mijn biografie geschreven heb, maar ook die was nooit aanleiding voor een gesprek. En nu kan ik je niet meer vragen, waarom ik op de Mytylschool heb gezeten tussen kinderen met een open rug, spierziekten en andere spastici. Ik denk omdat het toen: ‘nu eenmaal zo ging’ met gehandicapte kinderen. Tot er Mytylscholen werden gesticht, gingen velen helemaal niet naar school. Je deed wat het beste voor me was; ik neem aan in samenspraak met Theo. Mijn verwekker, Bert stelde zo weinig belang in het onderwerp dat hij het steevast ‘de Metylschool’ noemde en de leraren afdeed als ‘linkse rakkers’. Dat heeft me altijd gestoken, omdat ik er als kind liefde en bescherming heb ervaren. Bescherming die jij het grootste deel van je leven hebt moeten missen. Jij hebt vooral mensen om je heen gehad die ‘passend gebruik’ van je hebben gemaakt.

Oppervlakkige relatie
We hebben er nooit over gepraat, zoals we maar weinig diepgravende gesprekken hadden, zelfs niet rond je kankerdiagnose en sterven. In die zin hadden we een oppervlakkige relatie. Misschien was je bang voor verwijten die ik je nooit gemaakt zou hebben.

Truste, mam

Tuur

PS: Het was weer een echte huildag vandaag, een wanhoopsdag. Volgens mij zei Theo wel eens tegen ons als kinderen: ‘Je bent heel lelijk als je huilt’, waardoor we nog harder gingen huilen. Hij kon met ons spelen: ‘Van de grote boze reus’, waarbij hij dan een liedje zong, maar ook gemeen plagen met didactische vaardigheden uit het opvoedingsgesticht. Lelijk vond ik mezelf wel, toen ik vanmiddag huilend in de spiegel keek.

Honderd brieven (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

In de tweeënhalve maand sinds je dood heb ik 100 brieven aan je geschreven. Jammer dat ik nooit zal weten of je je erin herkent. Mij heeft het geholpen mijn verdriet in toom te houden, denk ik al blijf ik huilen om wat jou is aangedaan.

Ik weet niet eens of je anders had gewild of gekund. Als je na mij geen kinderen meer had gekregen, zou je misschien veel eerder vereenzaamd zijn dan in de jaren negentig in Geldermalsen. De kans zou groot geweest zijn dat ik tot in lengte van jaren je moederskindje gebleven was en dat we typetjes van Koot en Bie waren geworden.

Intellectuele ambities
En in hoeverre zou je mee gegaan zijn in mijn intellectuele ambities? Misschien was je wel afgehaakt en zouden we uit elkaar zijn gegroeid. Ik had me in elk geval verantwoordelijk voor je gevoeld en jij voor mij, zoals je altijd hebt gedaan. We zouden elkaar vast verstikt hebben. Nu heeft je oudste dochter die rol op zich genomen en je hebt het geaccepteerd tot de dood erop volgde.

60.000 woorden
Deze brievenreeks omvat tot nu toe 60.000 woorden en in boekvorm zou dit om 250 pagina’s gaan. Dat is bijna twee keer zoveel als mijn boek over je liefde Bert: ‘De proefpotten van Si Rengo Rengo’. Sinds je dochters de helft van je as hebben verstrooid, voelt het ook een beetje als afgerond. In een paar maanden een brievenboek volschrijven en stijgen naar de eerste positie in de Google-ranking op het woord ’tekstuur’; kun je nagaan hoeveel creatieve energie jouw dood heeft losgemaakt, mam.

Nieuwe inzichten
Toch ben ik benieuwd of ik nog nieuwe inzichten opdoe als ik je brieven ga lezen en je e-mail. Was je eenzaam als onderwijzeres, op kamers in Gouda? Hoe ver ging je jongste dochter in haar verwijten aan jou? Dat van ‘Ongewenst kind’ wist ik al. De komende dagen en week volgt de eerste correctie van deze brievenreeks. Vooral het verwijderen van doublures zal niet eenvoudig zijn. De logica binnen een brief moet blijven en de samenhang tussen de brieven verbeteren, als het even kan. Voorlopig staan ze op datumvolgorde gerangschikt. Het zal nog een hele klus worden. Pas daarna ga ik je brieven en e-mail lezen.

Ik kan gelukkig nog met je bezig blijven.

Tot later,

Tuur

PS: Probeerde voor het eerst sinds je dood ‘oude’ muziek te luisteren, dus niet gestreamd vanaf internet, maar plaat- en radio-opnamen. Het lukte niet. Het is allemaal te veel verbonden met jou en de tijd dat ik nog bij je langs kon gaan of bij je huisje vandaan kwam. Ik moest alleen maar vreselijk huilen en heb het weer afgezet. De reeks begon toevallig met: ‘Onderweg’ van Abel dat over diep gevoeld liefdesverdriet, afscheid nemen en eenzaamheid gaat: precies wat ik bij jou voel en dat elke dag weer mijn tranen trekt, ook zonder Abel. Ik kon het niet, juist ook omdat het verbonden is met een andere tijd. De tijd met jou die nooit meer terugkomt. Ik ben benieuwd of ik ooit nog naar deze nummers kan luisteren. Het diepst denkbare liefdesverdriet is de beste analogie met jouw dood. Verdriet dat nog vele malen groter is dan dat om Marieken en Benno in 1996.

Marieken, de mooiste vrouw ooit ontmoet — Deze foto is een bewerking van een piepklein fotootje. Het zal zeker 20 jaar oud zijn. Mama heeft Marieken nooit ontmoet; kende haar naam alleen van mij en wist hoe tomeloos verliefd ik op haar was. De foto leidt naar een kort filmfragment, waarbij er beweging is gebracht in de afbeelding.

Het levert het onontkoombare inzicht op dat onder de mensen komen en alsnog een liefde vinden, de enige weg is met jou dood om te leren gaan. Of zelf niet al te lang meer blijven, is ook een oplossing, maar de hand aan mijzelf slaan, doe ik niet. Stoppen met eten, zie ik wel als reële optie als ik ‘klaar’ ben. Voor mij is ook helder dat ik alleen nog wil schrijven. Niet alleen deze brievenreeks, maar ook de roman waarmee ik tot je dood bezig was, wil ik afschrijven. Of hij uitgeefwaardig wordt, weet ik niet, maar jouw dood levert veel nieuwe inzichten en zelfs een nieuwe ambitie op.

Enig kind (korte brief)

Lieve mam,

Het wordt me steeds duidelijker dat de weg die ik bewandeld heb door je in de laatste maanden van je leven aan je andere kinderen over te laten, de juiste was. Ik had het me feitelijk al voorgenomen, kort na je baarmoederoperatie, waarin alle zorg voor jou door je dochters werd bedisseld.

Daardoor heb ik je in je laatste levensweken thuis, in de steek gelaten. Dat spijt me heel erg, maar het was de laatste mogelijkheid om hun te laten voelen dat ik enig kind ben: het enig kind van jou en Bert.

Dat ik niet meer naar je toeging, in tegendeel bewust wegbleef tijdens je laatste weken thuis, begreep ik zelf nauwelijks. Wat ik wel begreep, was dat ik het maar één keer kon doen. Je was immers stervende, al besefte ik dat maar half. Uit zelfbescherming, denk ik. De keren dat Charléne en Robert me belden met ‘Waarom kom je niet?’ ‘Ma is een zielig hoopje mens?’ en ‘Wat is er mis tussen jou en ma? En met mijn antwoorden: ‘Ik zal erover denken’ en ‘Ik stel mijn houding bij als de scanuitslag binnen is’, heb ik me zo hard en onvermurwbaar opgesteld, dat het mezelf verbaasde.

Enig kind
Ik begrijp nu voor het eerst waarom: Je bent alleen mijn moeder en ik wilde je niet meer delen. En ik was bereid om jou eronder te laten lijden. Vandaag lucht dit inzicht me op, en hoe het morgen is, weet ik niet. Nu je alleen nog maar van mij bent, kan ik waarschijnlijk ook je foto’s en profielfoto’s weer makkelijker onder ogen krijgen. Je andere kinderen hebben me een dienst bewezen mam, door me uit te sluiten van het asverstrooien. Misschien wordt het rouwproces nu ook makkelijker te dragen: Un bel di vedremo.

mama en ik bij de Hoenderik in de Betuwe — Mama en ik bij fruitbedrijf De Hoenderik in de Betuwe waar we woonden tussen 1974 en 1983.

Liefdesverdriet (korte brief)

Lieve mam,

Vanmiddag gefietst met Tony. Hij bleek een lekke band te hebben en terwijl hij bij de fietsenmaker binnen stond voor reparatie, zat ik buiten op een bankje om je te huilen. Gisteren vroeg de huisarts me of ik zelfmoordgedachten had en bij wie ik terecht kon. Zelfmoord ga ik echt niet plegen. Zolang ik nog redelijk gezond ben, kunnen er misschien ook nog dingen gebeuren die het leven de moeite waard maken. Muziek en boeken zijn al genoeg om te willen blijven leven.

Haar vraag zette me wel op een nieuw spoor. Mocht mijn liefdesverdriet om jou niet minder worden, kan ik altijd nog stoppen met eten. Afvallen doe ik toch al sinds jij er niet meer bent. Ik kook wel weer en eet ook, maar vaak maar één keer per dag. Ik heb feitelijk nauwelijks eetlust. Drinken doe ik pas sinds een paar dagen weer wat, maar dat bevalt niet.

Verhongering
Bij uithongering heb ik alle tijd om mijn financiën af te wikkelen, mijn spullen weg te geven en een euthanasieverklaring op te stellen. Het duurt zo lang totdat mensen doorhebben dat ik mezelf ondervoed, dat het waarschijnlijk al te laat is om er nog iets tegen te doen. Ik zeg niet dat ik het ga doen, maar het is een geruststellende gedachte dat ik het leven op die manier in eigen hand kan nemen.

Veel liefs,

Tuur

PS: Blijken je andere kinderen vandaag een deel van je as te hebben verstrooid in de Linge, samen met je zus Clara. Nu had ik het drietal al kort na je dood geblokkeerd, zowel per telefoon als per e-mail, maar je jongste dochter had wel de bus met je as voor mijn deur gezet. Ik vond hem al opvallend licht, vergeleken met wat ik me herinnerde van de asbus van Bert. Ik dacht dat het kwam, omdat je een klein vrouwtje was geworden met een uitgeteerd lijf en in een mand gecremeerd bent. Maar nee, zonder iets te zeggen, hebben ze er een deel van je as uitgehaald. Ik had al eerder laten weten dat ik er niet bij wilde zijn, dus het geeft niet. Hun goed recht om zich geen rekenschap van mij te geven, maar dan hoef ik dat aan hen ook niet te doen. Goed om op tijd te weten. Wat ben ik blij dat ik jou al voor je dood aan hen heb overgelaten. Tot vandaag was ik verdrietig, omdat ik er niet voor je was in de laatste maanden van je leven; nu ga ik de onvermijdelijkheid ervan inzien.

Anti-depressivum (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

De laatste dagen huil ik vooral als ik het zelf heb opgewekt. Ik hoef alleen maar een paar keer ‘mama te fluisteren’. Ook de brieven uit de eerste weken na je dood die ik nu op je weblog plaats, roepen tranen op. Ze halen herinneringen naar boven over ‘misbruik’ en je hulpeloosheid in de hospice.

Sommige dingen vervagen al een beetje en zou ik moeten teruglezen. Je huisje hoef ik niet meer te zien en zegt me ook weinig meer. Ik kan me voorstellen dat het weer moeilijk wordt als er iemand anders in komt wonen. De bus met je as staat nu nog tegen de verwarming, vlak naast mijn bed. Hoewel ik er niet bang voor ben, werd ik vannacht voor het eerst onrustig van het idee. Bij deze heb ik het tasje in de schuur gehangen.

Concept-euthanasieverklaring
Vanmiddag naar de huisarts met een concept-euthanasieverklaring, Ben benieuwd of dit zo getekend en door de beugel kan. Ga ook om een anti-depressivum vragen. Toen Benno overleed, heb ik het ook een poos gebruikt. Het hielp: op een dag zag ik de zon weer in het water schijnen en kon ik het afbouwen.

Lieve mam,

Voor het eerst kon ik de mappen met brieven aan jou niet meer vinden. Ook op de telefoon moest ik diep nadenken waar ik de snelkoppeling naar je weblog kon vinden. Zelfs het typen van dit bericht lukt nauwelijks. Ik krijg niets meer op een rijtje. Het lijkt op een black-out. Zo voelt het vast als je dement begint te worden.

Voor de zekerheid heb ik een snelkoppeling op mijn bureaublad gezet. Ik heb dit niet voelen aankomen en herinner me ook niet dit ooit eerder zo te hebben gehad. Ik neem aan dat het weer overgaat, maar het is wel griezelig.

Paniekaanvallen
Paniekaanvallen herken ik wel, dat ik letterlijk de weg kwijt raakte als ik onderweg was naar iemand. Ook als ik er al vaak was geweest. Het gebeurt altijd onder extreme of onverwachte omstandigheden. Toen mijn relatie uitging, toen mijn fiets in tweeën brak, het pijpenstelen regende en ik in Duitsland zat. Het zijn de plotselinge paniekaanvallen die ik waarschijnlijk van jou heb geërfd. Na een uur ging het weer iets beter,

Afvallen
Trek heb ik al weken niet meer, hoewel ik geregeld kook. Ik eet het op, maar één keer eten per dag is meestal genoeg. Drinken doe ik niet meer. Ik val af; sinds jaren raak ik mijn buikje kwijt. Misschien komt het mijn gezondheid wel ten goede: buikvet schijnt niet gezond te zijn. Het afvallen moet natuurlijk ook weer een keer stoppen. Blijkbaar ben ik niet alleen aan het rouwen, maar voelt het vooral als diep liefdesverdriet, zoals ik dat nog nooit eerder heb gekend. Morgen Humanitas bellen om te bezien of ik bij een lotgenotengroep rouwverwerking terechtkan. Schrijven troost en leidt af, maar niet genoeg.

Mama, ik houd zoveel van jou.

Tuur

Depressief (korte brief)

Lieve mam,

Het is een mooie, zonnige dag, mam. Ik heb jazz aanstaan en voor de komende dagen wordt zelfs echt warm nazomerweer voorspeld. Zaterdag een paar uur fietsen op Texel, denk ik, als ik het kan opbrengen spullen bij elkaar te zoeken: handdoek, zonnebrand, pet, water, vroeg op te staan en de fiets in de trein te laden. Ik zie op tegen het gevecht op het station, eventueel met andere treinfietsers die op hetzelfde idee gekomen zijn.

Het is altijd goed gegaan richting Alkmaar, maar toch, ik ben emotioneel kwetsbaar en labiel, daarom zit ik nog steeds niet in Duitsland. Te ver, en als ik ergens mijn eenzaamheid benadruk, dan is het daar wel.

Enthousiasme
Ik zou je op de terugweg gebeld hebben, in mijn enthousiasme vertellen over ontmoetingen onderweg, het duinlandschap en de Slufter die jij ook kent. Dat kan allemaal niet meer en van het idee alleen al moet ik huilen. Vandaag is het weer erger dan gisteren, mam. Hoe moet dat nu verder? Ik kan nauwelijks verdragen dat ik je moet missen. Ik ben ongedurig, weet niet wat te doen. Ik zou moeten wandelen, maar doe het niet. Er is niets. Als ik langs de singel ga lopen, kom ik langs je huisje dat niet meer van jou is. Ik snap niet waarom het verdriet en de wanhoop steeds in volle hevigheid terugkomen, net als het wat beter lijkt te gaan.

Veel liefs,

Tuur

PS: Sinds lange tijd liep ik weer eens door park Bloeyendaal. Hoewel de zon scheen, voelde en zag ik niets. Het enige wat me opviel, was dat alle passanten honden bij zich hadden. Hoewel ik hondenliefhebber ben of was, ergerde ik me daaraan. Vooral omdat het me herinnert aan het Roemeense bijtertje dat in je laatste maanden bij je werd gestald, hoewel je daar helemaal de energie niet meer voor had. Mocht ik depressief zijn, mam, dan is het erger dan ooit, hoewel ik me had voorgenomen het nooit meer te laten gebeuren.

Niets van jezelf (korte brief)

Lieve mam,

Ergens rond 1990 had je een zwarte vriend. Ik vond een brief van hem tussen je spullen. Een bluesmuzikant en hij was een stuk jonger dan jij. Alle kans dat we hem ontmoetten tijdens een festival waar we samen heen gingen in die tijd. Je was gescheiden en in een ‘licht-wilde periode’ aangeland. Zo zag je er ook wel uit met je henna-rode haar en je armbanden om.

Keith Dunn heette hij en omdat je nu eenmaal niets voor jezelf mocht hebben, pikte je jongste dochter hem van je af. Kon hij, als echte macho, mooi van twee walletjes eten en je dochter kreeg de bevestiging waar ze een leven lang naar op zoek was. De verhoudingen hersteld: jij moeder en 25 jaar ouder dan zij en ze had gedaan wat je dochters onderling ook deden, elkaars vriendjes inpikken. Daarvan beschuldigen ze elkaar, voor zover ik weet.

Verkrachting
Je mocht echt niets voor jezelf houden. Je jongste dochter zou voortgekomen zijn uit een binnen-huwelijkse verkrachting. Althans, zo verdedig je je tegen Charléne’s beschuldiging dat ze ‘ongewenst kind’ zou zijn. Dat kan waar zijn. In de loop van de jaren claimde je dochter meermaals verkracht te zijn. Altijd door ‘foute vriendjes’. Ik weet er zelfs nog een naam bij en je leed destijds met je dochter mee. Omdat deze beroepsmuzikant hiervoor nooit veroordeeld is, past het mij hier slechts zijn initialen te noemen: HV. Ik geloof dat binnen-relationele verkrachtingen voorkomen. Heel veel zelfs, net als binnen-huwelijkse, zoals jou is overkomen. Alleen denk ik dat je dochter met deze claim vooral de bedoeling had door jou voor ‘vol’ te worden aangezien. Moeder en dochter: beide verkracht door slechte kerels. Zo kon ze eindelijk uit de schaduw van haar oudere zus treden en op gelijke voet met jou komen te staan. Het is niet gelukt: Carine hield levenslang de manipulatieve overhand.

Tot later mam,

Tuur

PS: Voor het eerst lijkt er iets van emotionele afstand naar jou te ontstaan. Ik moet al moeite doen om precies terug te halen wat er in de hospice is gebeurd en als ik eraan denk hoe kwetsbaar je was in het grote hospice-bed met luierbroekje aan en je bleke koppie, dan hoef ik niet meteen weer te huilen. Ik hoop dat dat een goed teken is, maar tegelijk voel ik me er bijna schuldig over. Gisteren keek ik voor het eerst weer de voetbalsamenvattingen.
Vandaag je laatste spulletjes verdeeld: een map vol kindertekeningen voor Carine en een doosje met brieven en twee handleidingen voor brandwachten, geschreven door je vader, waarvan één met de hand. Ik hoop dat je zus Clara, er blij mee is.

Asbus (korte brief)

Lieve mam,

Plotseling stond jouw as voor de deur na één keer aanbellen en een schreeuw door de deur. Plompverloren neergezet door je jongste dochter. Ze was al weer uit zicht voordat ik de deur open had, zo erg moet ze me haten.

Ze wil het blijkbaar niet bij zich houden. Ik had het feitelijk gewoon buiten moeten laten staan voor de eerlijke vinder. Ik kon het niet over mijn hart verkrijgen. Het is jouw as, mam. Het zou in het vennetje verstrooid moeten worden bij vliegveld Hilversum en een beetje bij het bankje in het binnentuintje aan jouw straatje. Geldermalsen is ook een idee, bijvoorbeeld aan de voet van de walnotenboom bij ons oude huis. Vraag is of de boom er na 40 jaar nog staat en of het mag van de huidige bewoners. Het zou wel een mooi gebaar zijn.

Kattengrit
Je as houdt het midden tussen cement en gemalen kattenbakgrit: fijn met kleine stukjes ertussen. Fijne, lichtgrijze stof bijna, zoals in de open haard, maar dan lichter. Veel lichter van kleur dan me voor de geest stond bij de as van Bert. Dat leek grover en korreliger. Misschien komt het doordat hij in een kist is gecremeerd en jij in een mand. Het lijkt ook veel minder, misschien drie kilo. Ik heb zijn as destijds in de tuin bewaard, voordat ik het begroef. Ik was er bang voor. Dat ben ik voor jouw as niet, mam. Heb je een levenlang betaald voor je uitvaart, moeten we 1500 Euro bijbetalen en krijgen we je as in een plastic containertje. Er zit wel een papieren wikkel omheen met bloemmotief, als om een reep chocola.

Je laatste resten zien er goedkoop uit, het zou evengoed een bus cement of fijn kattengrit kunnen zijn.

Tot later, mam

Tuur

PS: Heb voor het eerst weer de voetbalsamenvattingen gekeken op zondagavond. Jij had daar helemaal niks mee, maar misschien is het een goed teken. Tot nu toe kwam ik niet verder dan het NOS-journaal.

Nieuw weblog (korte brief)

Lieve mam,

Ik heb een nieuw weblog voor je gemaakt. Hierop ga ik alle brieven posten die ik aan je schrijf. Ben benieuwd hoe lang ik hiermee doorga. Misschien tot ik ben uitgehuild, misschien nog jaren als vervanging voor de gesprekken die we hadden als ik een borrel bij je kwam drinken.

Misschien blijf ik je langs deze weg wel al mijn avonturen vertellen. Ik kan altijd schrijven, ook op de smartphone. Mocht het ooit goed genoeg zijn voor een boek, dan zal deze berichtenreeks op een dag tot een afronding moeten komen, maar voorlopig is dat nog niet. Het zou nu al een dik boek worden, denk ik, maar er zitten aardig wat herhalingen in. Met name over wat je dochters je hebben aangedaan. Dat blijft pijn doen, met name dat ik niet heb geprobeerd je tegen hun manipulaties te beschermen.

Ik ben heel benieuwd wie dit weblog gaat vinden. Dat zal van het algoritme van meneer Google afhangen, denk ik. Onze achternamen staan er niet in en ik heb de namen van je drie jongere kinderen veranderd. In elk geval hoop ik dat het voorlopig onder ons blijft, al was het maar omdat ik me zo eindelijk jouw enig kind kan voelen.

Tot later mam,

Tuur

PS: Plotseling stond Erik van jouw “Big hug” voor de deur, vol goedbedoelde adviezen: ‘Dat ik verder moest’, leuke dingen moest gaan doen en ‘De wrok achter me laten ten aanzien van je andere kinderen’. Goed bedoelde adviezen, maar het enige dat ik wilde, was verder gaan met jouw weblog. Ondertussen maakte hij zich zorgen over de wrijving tussen zijn eigen zoons. Ik moet mijn eigen weg hierin gaan en dat is voorlopig jou zo dicht mogelijk bij me houden door je te schrijven. Ik hield mijn tranen in tot hij de deur weer achter zich dichtsloeg.

Niets bijgeleerd (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Afgezien van je huwelijk en een jaartje als onderwijzeres, was je je hele leven afhankelijk van een uitkering: van bijstand en AOW. Vrijwilligerswerk deed je niet. In de jaren tachtig plukte je wat appels bij ‘Appelen Jan’, zwart. Je had alleen iets voor jezelf door in de jaren zeventig en tachtig schilderijen en wandkleden te gaan maken. Toen er kleinkinderen kwamen, was ook dat voorbij.

In je perioden van eenzaamheid, eerste helft van de jaren negentig en na je tachtigste, werd je ingezet als hondenoppas en ‘Hotel mama.

Boudewijn de Groot
Als ik dit zo op een rijtje zie, concludeer ik dat je, behalve toen je kinderen en kleinkinderen had, veel te weinig omhanden had in het leven. Je ging er een enkele keer op uit met je zussen, dat was het. Dit is me eens te meer duidelijk geworden, nadat ik een nietszeggend briefje vond van Boudewijn de Groot aan jou, ergens uit het eind van de jaren tachtig. Hij altijd onderweg en druk; jij huismus en in afwachting vanwat anderen voor je in petto hadden. Je was iemand die at wat de pot schafte; wat je voorgeschoteld kreeg. Je zorgde voor ons, zo goed je kon, maar had verder weinig. Echte hobby’s had je niet. Je las wel, maar alles wat los en vast zat.

Bang om te leven
Een totaal ander karakter dan je jongste dochter die vol initiatief zit, waar dat dan ook maar uit voortkomt. Ze lijkt op haar vader wat dat betreft. Je lijkt veel meer op je oudste dochter: veel verder dan ‘met de hond wandelen’ komt Carine niet. En jou vertellen wat je leuk moest vinden, dat kon ze ook goed. Beide, zowel bang om te leven als voor de dood; beide na een basisopleiding nooit meer een cursus gevolgd of iets bijgeleerd. Je was autodidact en dat is te zien aan veel van je foto’s: je close-ups van insecten kunnen de toets der kritiek doorstaan; de andere niet.

Kaartlezen
Nooit iets bijgeleerd; de gevolgen daarvan staan me nog bij als de dag van gisteren. Als we op vakantie gingen met een deel van ons gezin, dan moest jij als bijrijder kaartlezen. Dat lukte zelden en liep altijd uit op knallende ruzie in een propvolle auto. Het is nooit in je opgekomen iets voor te bereiden of het je uit te laten leggen. Dat initiatief zat niet in je. Makkelijk slachtoffer was je wel en het slachtofferschap paste als gegoten. Dat zijn de twee sterkste banden met je dochters: het slachtofferschap en het gebruik dat ze van je hebben gemaakt.

Later moest ik zelf kaart lezen als bijrijder en zo kwam ik erachter dat de eindbestemming op de borden staat die aan het einde van de weg ligt, Zo beoaal je de richtong. Keulen bereik je bijvoorbeeld door de borden ‘Frankfurt’ te volgen tot Keulen bovenaan staat. Dat heb jij nooit onder de knie gekregen, omdat niet in je opkwam er moeite voor te doen. Zelfs niet als het ruzie had kunnen voorkomen.

Dit is geen verwijt mam, gewoon een vaststelling, maar daardoor hebben anderen je geleefd. En hier zijn we weer terug bij je afhankelijke karakter. Hoe meer ik over je schrijf, des te duidelijker wordt me dat je een ernstige afhankelijkheidsstoornis had. En je zocht de oorzaak voor het leven dat zich voordeed niet bij jezelf, maar koos de slachtofferrol, net als je dochters.

Tot later,

Tuur

Geestelijke verzorging (korte brief)

Lieve mam,

Vandaag een afspraak gemaakt met de huisarts om een euthanasieverklaring te bespreken en vast te leggen, en contact gezocht met een organisatie voor geestelijke verzorging: ‘Zin in Utrecht.’ Misschien is er een ‘lotgenotengroep verliesverwerking’, of iets dergelijks.

Ik blijf maar huilen: gisteren bij de Stay OK, Bunnik en ’s avonds laat nog, terwijl mijn bovenbuurvrouw voorbij het raam liep. Ze zag en hoorde me snikken en belde aan. Ze heeft me nog een tijdje aangehoord en steeds barstte ik weer in tranen uit. Ik heb het gevoel dat dit nooit minder zal worden of overgaan. Ik mis je zo en heb steeds weer spijt dat ik je weinig heb aangeraakt in de hospice.

Geen afscheid genomen
Gepraat hebben we wel, bijvoorbeeld over Janie Vermulm, maar waarom heb ik je nauwelijks aangeraakt of geknuffeld? We wisten toch dat het voor het laatst zou zijn? Ik pakte je hand pas toen je al in een soort coma lag, de laatste twee dagen voor je dood. Dat je dood zou gaan leek je niet eerder te hebben geaccepteerd en erover praten vonden de anderen geen goed idee, dus deed ik het niet. Het zou je maar bang maken. Ik heb je laten gaan, zonder afscheid van je te nemen. Zelfs van mijn dementerende verwekker heb ik dat wel gedaan.

Spijt
De keuze om in de laatste twee maanden van je leven zo veel mogelijk weg te blijven en je aan je drie andere kinderen over te laten, zit me minder dwars, Dat was mijn eigen keuze, al zie ik nu in dat er momenten waren om op mijn schreden terug te keren en dat ik hen gewoon had moeten weerstaan, in jouw belang. Maar omdat ik er niet was, wist ik niet hoe het met je ging en omdat ik niet wist hoe het met je ging, bleef ik weg. Dat spijt me, maar voor spijt is het altijd te laat.

Tot later mam,

Tuur

Tranendal (korte brief)

Lieve mam,

Je huisje is opgeleverd en ik heb de sleutel van je voordeur in de vensterbank gelegd. Was nog even in je tuintje, je slaapkamer en in je badkamer en kuste je spiegel, omdat ik vergeten was dat bij jou te doen. Hij was koud als jouw haren tijdens de uitvaart. Er was niets meer, niets meer van jou.

Voor jou is geen plaats meer in dit tranendal. Ik zal een nieuw plekje voor je moeten vinden waar je je dichtbij voelt. Misschien kan dat gewoon hier thuis als ik je profielfoto voorbij zie komen op mijn computer, of als ik een van de laatste filmpjes kijk waar je op staat. Liever zou ik onderweg gaan om je ergens te gedenken. Die plek heb ik nog niet gevonden.

Binnentuintje
Eén dezer dagen het binnentuintje aan jouw straatje eens proberen. Voelen hoe het bankje voelt waar we een jaar geleden nog samen gezeten hebben. Jij met stok en ik met biertje. Ik geloof wel dat we elkaars hand nog even hebben vastgehouden in een zeldzaam moment van nabijheid, maar misschien verbeeld ik het me gewoon, omdat ik het zo graag had gewild.

Vanavond naar de jeugdherberg Bunnik; daar zou livemuziek moeten zijn, hoewel ik na het definitief dichtdoen van je voordeur weer in doffe berusting ben, waarbij alles aan me voorbijgaat. Misschien dat Tony meegaat, maar met hem weet je dat maar nooit. Drinken doe ik alleen nog buiten de deur, want zonder jouw zondagse borrel is drinken niet interessant meer. Niks is interessant meer, maar zolang ik leef, probeer ik door te gaan.

Tot later, mam.

Tuur

PS: Ik lees en voel me desondanks ten diepste verdrietig, een nieuwe combinatie. Tot nu toe las ik niet als ik er niets bij voel. Ik wacht op de dag dat dit voorbij is en dat kan van alles betekenen, behalve dat ik de hand aan mezelf sla. Maar hoe ik het gemis van jou moet dragen, weet ik ook niet. Soms lijkt het een dag wat beter te gaan, dan huil ik weer een halve dag mijn ogen rood.

Vakantie (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Morgen is de eindinspectie van je huisje door het Monumentenfonds. Ik heb de huur laten doorlopen tot twee maanden na je dood, dus als ze niet akkoord zijn, hebben we nog maar tot het einde van de week om dat in orde te maken. Daarna ga ik misschien even naar Ostfriesland.

Ik heb een betaalbaar appartement gevonden en nog wel vlak aan de Waddenzee, maar wie moet ik nu bellen als ik ben aangekomen? Ik weet ook niet of ik er energie voor heb. Vanaf de grens is het een eind fietsen en ik voel me sinds je dood (zonder jou) lichamelijk en mentaal heel kwetsbaar. Dus ik weet niet of ik het red. Ik zou de appartementhouder moeten bellen, maar verkeer nog in de welles-nietesmodus.

Kop in het zand
Ik huil nog elke dag om je en voel me dan haast net zo desperaat als in het begin. Ik denk erover het buurteam Oost te bellen om te kijken of er een lotgenotengroep rouwverwerking in mijn buurt is. Ik zie er wel tegenop, maar dat ik geen afscheid van je heb durven en mogen nemen, blijft me achtervolgen. Het voelt alsof we alleen oppervlakkig contact hadden. En misschien was dat ook wel zo. Jij leefde per slot van rekening met je kop in het zand, net als je oudste dochter: als de dood voor kanker, maar wel roken als een ketter.

Dat deed jij niet; jij moest accepteren dat je oud en lelijk werd, vond je zelf. En bang om oud te worden, was je op je veertigste al.

Randmeer
Ik heb ook nog geen gedenkplek voor je gevonden, zoals voor Bert. Op zijn oude camping aan het Randmeer voel ik hem het meest dichtbij, misschien omdat alles hetzelfde lijkt te zijn gebleven als in mijn jeugd: het vlot ligt nog midden in de zandafgraving en de kantine uit grijze betonblokken staat er nog. Alles lijkt kleiner geworden dan toen, behalve de bomen.

Gedenkplek
Meest aangewezen voor jou zou zijn het binnentuintje in het midden van jouw straat, waar we ongeveer een jaar geleden voor het laatst gezeten hebben. Aan de Hooge Hoeven 34 heb ik ook goede herinneringen, toen ik als student een tijdje bij je op zolder bivakkeerde als alternatief voor mijn studentenkamer. Het verdreef voor even je eenzaamheid daar, zonder dat ik me daarvan bewust was. Als je maar iemand om je heen had om voor te zorgen, dan ging het wel. Ik neem me al een tijdje voor daar weer eens te gaan kijken en wandelen, zoals destijds met de teckels, maar het is er nog niet van gekomen. Misschien is het wel onherkenbaar veranderd, zoals je huisje aan de Wulpstraat. Je zou er zo terug kunnen komen: het is schoon en opgeruimd nu en je mooiste spulletjes hebben we bewaard. Zelfs de muizen sterven er nu de hongerdood. Een val heb je voorlopig niet meer nodig.

Bankrekening
Op je bankrekening staat nog een kleine 2000 euro. ik ben benieuwd wat er nog afgaat de komende maanden, bijvoorbeeld aan eigen risico of te verrekenen schade aan je huisje. Morgen voor het laatst je meterstanden gas en licht opnemen en doorgeven aan Eneco. Omdat je de afgelopen twee maanden spaarzaam was met gas en stroom: zuiniger kan niet, krijgen we misschien wel iets terug. Dan is dat ook afgesloten. Dan zal in de komende maanden moeten blijken of ik vergeten ben iets op te zeggen. Van het overblijvende bedrag wil ik niets hebben: dat mogen de dief, de manipulant en je verwijtdochter onder elkaar verdelen, zoals ik hen heb laten opdraaien voor de mantelzorg voor jou.

Parallellen
De parallellen tussen jou en je oudste dochter zijn trouwens opvallend, bedenk ik me nu. In je jeugd leek je op haar, terwijl je als jongvolwassene meer op je jongste ging lijken. Allebei leven met de kop in het zand, snel in de stress, hypochonder en na de opleiding nooit meer iets aan persoonlijke ontwikkeling gedaan. Een manipulat was je niet. Dat vind ik vooral jammer, waar het je fotografeerwerk betrof, want daardoor was 95% oninteressant en heb ik 90% weggegooid. Alleen je close-ups van bijen, vlinders en enkele andere insecten zijn interessant; voor grotere dieren en vogels op afstand was je camera niet geschikt. Je maalde er niet om en modderde en Photoshopte maar raak. Zalig zijn de onwetenden, zegt men dan, maar ik vond het jammer.

Veel liefs,

Tuur

PS: Ga binnenkort een afspraak maken met de huisarts over een euthanasieverklaring. Ik heb ook een concept-testament gemaakt en een contract met mijn hostingsprovider opgesteld, zodat jouw weblog nog 15 jaar online zichtbaar blijft, mocht ik er niet meer zijn. Ik wil dat je kunstwerken en schilderijen nog een tijdje gevonden worden door meneer Google. Je was zo trots op al die kleine plaatjes van jouw werkstukken.

Gelachen (korte brief)

Lieve mam,

Ik wilde helemaal niet schrijven vandaag, maar ik heb gisteren voor het eerst weer gelachen: om een cartoon die op Facebook voorbij kwam. Zit een sipkijkend jongetje naast een modelspoorbaan onder de kerstboom. Zegt vader: ‘Tja, dit is het basispakket van de NS, dus de trein komt later.’ ’s Avonds in bed moest ik weer lachen.

Als contrast vanmiddag weer veel gehuild, omdat de wanhoop me weer overviel. Benieuwd hoe lang dit zo blijft terugkomen.

Long-covid
Gisteren was Nicole hier. Afgekeurd, omdat ze zich als jurist op de Zuidas kapot gewerkt heeft en daarbij Long-covid opliep. Zal wel iets met elkaar te maken hebben. Samen bij een wijnbar gezeten aan de Biltstraat. Vier wijntjes, een fles water en een kaasplankje voor 60 euro. Als je die prijzen ziet, wil je niet meer leven mam.

Tuur
Nicole noemde me voor het eerst sinds ik haar ken ‘Tuur’. Had ze waarschijnlijk opgepikt van de rouwkaart. Het raakte me, juist omdat het de eerste keer was in 30 jaar en ze het uit zichzelf deed. Jij hebt mij nooit ‘Arthur’ genoemd, hoewel je blijkbaar wel vond dat de naam bij me paste. Je gebruikte mijn geboortenaam wel als je kaarten en enveloppen schreef.

Verjaarskaart
Realiseer ik me opeens ook dat je me nooit meer een verjaarskaart zult sturen; iets wat je trouw deed. Meestal met een heel nostalgisch tekstje erop als ‘Je was mijn Tuurtje’, iets wat je een paar weken voor je dood nog zei. Huilend, zonder dat ik zag of begreep dat je stervende was, terwijl jij het wel wist, maar er niet over wilde praten. En ik verzucht het weer: ‘En nu is het voor alles te laat’. Als ik dat tot me door laat dringen, zou ik de rest van mijn leven willen huilen.

Kitty
Liep over de Wolter Heukelslaan en zag een ontzettend oud vrouwtje stoepvegen met zo’n platte bezem van riet die je verder alleen op tv ziet in reportages over arme landen als Albanië, Moldavië of verre ontwikkelingslanden. We raakten aan de praat over haar heksenbezem, haar dochter die bij mij in de straat woont en haar zussen, van wie ze de oudste een ‘kreng’ noemde. Net als jij gescheiden, onderwijzers geweest, maar zonder kleinkinderen. Volgende keer vragen of ze dat jammer vindt. Ze zag er wel oud en ‘hekserig’ uit, reutelde van de astmatische bronchitis, maar bleek even oud als jouw zus Clara. Waarom zijn alle leuke en wijze vrouwen toch veel te oud voor mij? Zij heet Kitty; jouw buurvrouw Joke is een vlotte vrouw, maar ook 85; Janne, die ik op een festival heb ontmoet is 78. En ik weet dat er leuke vrouwen zijn van mijn eigen leeftijd, maar ik ‘vergeet’ het ijzer te smeden als het heet is en zoveel kansen krijg ik niet meer.

Veel liefs,

Tuur

PS: Deze brief gecorrigeerd, kort voordat ik ging slapen om nog even met jou bezig te kunnen zijn, hoewel ik hem al anderhalve maand terug geschreven heb. Ik voelde me vanavond (8 oktober) weer zo radeloos en verlaten, mam. En als ik zo wanhopig ben, heb ik ook geen behoefte aan eten. Daar zit een patroon in, want de laatste weken ging dat juist wat beter. Ik kookte zelfs weer geregeld. Vandaag kwam ik niet verder dan een boterham met ei, een stukje kaas, een appel en een paar mandarijnen. Veel beweging heb ik niet, doordat ik nauwelijks buiten kom, maar het is te weinig.

Mail aan mama’s buurvrouw en Signal aan een ex-collega

Dag Joke,

Omdat ik geen partner of kinderen heb, voelde ik me de laatste twee maanden erg eenzaam zonder Corry. Het gaat sinds een paar dagen iets beter: minder huilen en ik lees af en toe weer wat.

Eigenwijs
Door Corry’s leven heen is er grif gebruik gemaakt van deze kwetsbaarheid en ik was niet in staat haar te beschermen. Ze was er ook te eigenwijs voor. Daar heb ik de afgelopen twee maanden nog het meeste verdriet om gehad.

Im kort bestek weet je nu veel over Corry. De goed verstaander heeft maar een half woord nodig, zegt men dan.

Hartelijke groet,

Arthur

—

Dag Inge,

Ik wil mijn brievenreeks te zijner tijd ook graag laten lezen door een gespecialiseerd psycholoog om uitsluitsel te krijgen. Ik doe ook veel nieuwe inzichten op, doordat ik haar nalatenschap verdeel: ze was een pure chaoot die zelfstandig geen enkele lijn in het leven kreeg. Ik schrijf al mijn bevindingen in briefvorm op, ook dat wat ik nooit met haar had kunnen bespreken. Ik was haar liefdeskind, maar onfeilbaar was ze zeker niet. Ik verkeer tussen doffe berusting en ‘het ging vandaag iets beter’.

Groet,

Arthur

Dag Joke,

Ik kan alleen maar bij een jongere zus van Corry terecht. Zij is de laatste die mij als baby heeft gekend. Met mijn halfbroer en halfzussen heb ik weinig meer; feitelijk ben ik enig kind van Corry’s enige liefde en haar. Wat ik als troost kan zeggen, is dat ik liefdeskind was. Omdat ik geen partner of kinderen heb, voelde ik me de laatste twee maanden erg eenzaam zonder Corry. Het gaat sinds een paar dagen iets beter:
minder huilen en ik lees af en toe weer wat.

Ook ik heb al meerdere vrienden verloren, hoewel ik jonger ben dan jij. Ik vind het mooi dat je volhoudt, ondanks alles.
Voor mijn moeder kwam de diagnose helaas te laat en ook daardoor was haar laatste jaar een lijdensweg. Doordat ik haar de afgelopen maanden, al vanaf haar eerste dag in het hospice, tientallen brieven heb geschreven, ben ik ook nieuwe patronen gaan zien. Mijn moeder had een angstig en afhankelijk karakter en dat leidt tot eenzaamheid, in extremis in haar laatste levensjaar, Maar het is eerder voorgekomen.
Door Corry’s leven heen is er grif gebruik gemaakt van deze kwetsbaarheid en ik was niet in staat haar te beschermen en ze was er ook te eigenwijs voor. Daar heb ik de afgelopen twee maanden nog het meeste verdriet om gehad.

Aan Clara gevraagd of zij wist wat je mooiste herinnering was. Zij dacht de ontmoeting met Bert aan het vennetje bij vliegveld Hilversum. Hij met pilotenpakkie aan en jij diep onder de indruk van zíjn donkere krullen en witte tanden. Ik denk dat Clara gelijk heeft. Ze zei ook nog dat je op de kweekschool veel vriendinnen had. Waarom later dan niet meer?

En Clara herinnerde me nog aan iets wat ik in de verte ook wel wist, namelijk dat de meerdaagse uitstapjes met je jongste dochter steevast na een dag eindigden in chagrijn van haar kant. Je bleef op haar voorstellen ingaan om haar te plezieren, maar je vertelde me eens dat je niet meer met haar in één slaapkamer wilde liggen. De reden ben ik vergeten, wat ik weet is dat ze een dijk van een ochtendhumeur had.

Spoken in huis
Je zal wel te veel hebben liggen draaien in bed, of lopen spoken, midden in de nacht, wat je in je eigen huisje ook deed. Of snurken misschien. In Charléne’s ogen kon je toch nooit iets goed doen. Je probeerde het altijd weer, tegen beter weten in. De verwijten bleven komen: je kwam niet vaak genoeg langs en weigerde toe te geven dat ze ongewenst kind was. Ik ben benieuwd wat ik nog meer in je e-mail vind, straks.

="Corry

Op de pont naar Culemborg heb ik ongeveer op je plekje gestaan waar jij in de vroege zomer van 2018 stond met camera in je hand, tegen de achtergrond van het motorblok. Een mooie foto, waarop je nog onbezorgd kon lachen. Ze waren alles nu lichtblauw aan het verven. Alleen de railing was nog donkerblauw, zoals in 2018. Op de heenweg was het lastiger jouw voetstappen te vinden, omdat we de verkeerde kant op voeren. Op weg terug naar Schalkwijk, tegen de achtergrond van Culemborg, voelde ik je dichterbij. Tegen de slagboom aan kun je niet gestaan hebben, anders had de foto niet kunnen worden gemaakt. Ik heb ongeveer daar gestaan waar jij stond. Tussen andere fietsers die zich vast afvroegen wat ik kwam doen. Hun verstoorde gezichten drukten iets uit van: ‘Blijf bij je eigen fiets, man. Of ik heb het me maar verbeeld, omdat ik zo graag dicht bij jou wilde zijn.

Jeugdherberg
Zit nu bij de jeugdherberg Bunnik, omdat ik vanaf Clara de groene route genomen heb, na Schalkwijk langs ’t Goy, buitenom langs Houten, richting Bunnik en langs Amelisweerd. Ik fiets daar altijd graag. Het is een fruitgebied en het gaat ook richting Maurik waar Erik woont die jou de ‘big hug’ gaf die je bijbleef.

De bestelde mosselen zouden een feestmaal zijn, als ik niet zo bedroefd was. Ik huil ze nog zouter dan ze al zijn, maar ze smaken goed mam. Ik sluit af met een Flat-white, zijnde een Cappuchino op dubbele sterkte en een cognacje, hoewel ik liefst zou willen huilen tot je weer terugkomt. Ook maar tegen Clara gezegd dat ik me eenzaam voel, niet gesteund door partner of kinderen. Gedeelde smart is halve smart, immers. Zij is Cees kwijt en ze maakt zich zorgen over Claartje die ziek is.

Tor later mam, anders worden mijn mosselen koud.

Tuur

PS: Een man met bromfietshelm op, klopte me ten afscheid op mijn schouder. Ik kende hem niet, maar hij had blijkbaar mijn tranen gezien. Medeleven geeft een beetje moed.

Borderline of AFS (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Door wekenlang brieven aan je te schrijven, ben ik patronen in je gedrag gaan zien, waar ik me nog nooit eerder iets had afgevraagd. Een paar dagen geleden vroeg ik me voor het eerst af of je misschien een borderline-stoornis zou kunnen hebben, zoals die bij mijn langdurige lat-relatie geconstateerd is, maar ik denk dat je daarvoor aan te veel criteria niet voldeed.

Vanavond maar iets gegoogeld op ‘afhankelijkheid’ en ‘laag zelfbeeld’. Nu blijkt een afhankelijke persoonlijkheidsstoornis (AFS) echt te bestaan Het internet staat er vol mee. Voor mij staat nu ook vast dat je jongste dochter dat ook heeft. Altijd op zoek naar bevestiging, veel opzichtiger dan jij eigenlijk; altijd bereid tot het maken van verwijten, omdat ze niet kreeg wat ze verwachtte.

Diep in de put
Ik besef nu dat jullie elkaar daarmee steeds dieper de put in hielpen. Charléne maakte jou verwijten, zodat jij je steeds meer schuldig ging voelen. Alleen het effect dat je jongste dochter ermee bereikte, was averechts. Ze kreeg niet meer aandacht, maar creëerde periodiek steeds meer afstand en je oudste dochter vulde die ruimte op. Moeder en dochter: beide behept met een ernstige afhankelijkheidsstoornis; je kon het nooit goed doen. Jullie hebben een half leven lang om elkaar heen gedraaid in de vicieuze cirkel van ‘de-pot-verwijt-de-ketel- dat-ie-zwart-ziet’. Beiden naarstig op zoek naar bevestiging, zonder dat het ooit genoeg was.

Vroeggeboorte
Nu begrijp ik ook waarom je geregeld terugkwam op mijn vroeggeboorte, en de schuld die je jezelf eraan toedichtte, al gaf je in woord en gebaar liever je vader de schuld die je uit huis had gezet. Je wilde de verantwoordelijkheid met me delen onder het mom van: ‘Gedeelde, smart is halve smart’. Je wilde schuldverlichting van mij, of desnoods je schuldgevoel aan mij overdoen, hoewel je geen schuld had. Dat kan niet, maar ik zag ook niet dat je gevoel van eigenwaarde ten enenmale te gering was om in te zien dat mijn fysieke beperking gewoon een speling van het lot was. Hoewel ik hoop Charléne nooit meer te hoeven zien of spreken, besef ik dat ze mededogen verdient. Ze zegt allerlei therapieën te hebben gevolgd. Blijkbaar niet de juiste, zo er aan AFS al iets te doen valt. Hoe geef je iemand zonder zelfvertrouwen een therapeutische boost die standhoudt? Jij bleek ook steeds weer vatbaar voor dezelfde vergissingen: twee mislukte huwelijken, een ‘foute’ verwekker van je eerste kind, in casu ik, die jou jaren aan het lijntje hield, voor je je opnieuw voortijdig liet bezwangeren.

Psychotherapie
Maar waarom heeft nooit iemand gezien of gezegd dat je misschien iets aan psychotherapie moest gaan doen? Je had buiten je eigen gezin en familie maar weinig contacten, is dat de reden? Je leefde veelal teruggetrokken. Of hadden je kinderen er geen belang bij om je een therapie aan te raden, omdat ze van je profiteerden? De stoornis is in 1952 al officieel beschreven, dus bekend. Ik heb er nooit bij stilgestaan. En dan nog? Wat zou er van je geworden zijn als je na je eerste huwelijk stabiel en krachtig in het leven was komen te staan? Wie weet was je wel helemaal niet opgewassen tegen zoveel vrijheid en ten onder gegaan aan keuzestress. We zullen het nooit weten.

Voor mij is wel duidelijk dat ik deze brievenreeks te zijnertijd ga voorleggen aan één of meer gespecialiseerde psychologen om uitsluitsel te krijgen, voor zover dat nog mogelijk is. Wederhoor is niet meer mogelijk. Alleen Charléne zou nog gediagnosticeerd kunnen worden.

Veel liefs,

Tuur

PS: Mocht ik gelijk hebben met mijn analyse rond AFS, dan begrijp ik ook waarom de Tweede Wereldoorlog jouw oorlog bleef. De oorlog waarmee je altijd bezig was. Je werd in maart 1939 geboren, dus hebt de hele oorlog bewust meegemaakt, zonder goed te begrijpen waarvoor je bang moest zijn. Maar bang was je. En de oorlog benadrukte je behoefte aan bescherming door, en de afhankelijkheid van je ouders. Je ouders ben je levenslang blijven koesteren. Je vader noemde jou als kind een ‘stakkertje’, nadat je moeder van de trap gevallen was en ‘je schreeuwde als een gek’, terwijl je jongere zusje oma hielp. De paniek past bij je. En enkelen, onder wie mijn vader en je eigen dochters, wisten optimaal gebruik te maken van je kwetsbaarheid. Ze hadden er zelfs geen geweld bij nodig, zoals de vader van je drie jongste kinderen. Misschien mocht je in betrekkelijke gezondheid 85 worden, juist doordat je werd gebruikt door mensen die je het meest nabij waren en niet per sé door gewetenloze charlatans, zoals Billie Holiday overkwam. Geluk bij een ongeluk, cynisch gesproken.

Nieuw hoofdstuk (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vandaag zowaar begonnen aan een nieuw boek, omdat ik niet kan blijven huilen. Ik raak de draad vooralsnog niet kwijt en het heeft een poëtische stijl. Het is van Joke van Leeuwen en begint gelukkig niet met moord en doodslag. Tegen dood en doodgaan kan ik momenteel niet goed.

Vandaar dat het boek waarmee ik bezig was toen jij en het hospice lag en waarin ik las op het moment dat jij stierf, sindsdien stilligt. Het gaat over Anna die van hekserij beschuldigd wordt en de facto wordt doodgemarteld om een bekentenis af te dwingen. Daar kan ik nu niet tegen. Ik heb jou zien lijden en dat is blijkbaar genoeg voorlopig. Ik hoop dat Van Leeuwen nog even poëtisch blijft en niet al te gewelddadig wordt. Ben wel blij dat ik weer een beetje kan lezen.

Naar de kapper
Morgen maar weer eens een afspraak maken met de kapper. Jij bent er niet meer om te zeggen dat dat nodig is, maar ik krijg er geen model meer in. Soms vond je halflang beter staan met warrige krullen erin, maar als ik dan langskwam en het was geknipt en gekleurd, dan vond je dat toch weer mooier. Nu moet ik dat allemaal zelf bepalen. Lia heeft zowaar de tondeuse op mijn nekharen en wenkbrauwen gezet; iets wat jij ook wel eens deed en met Tony heb ik tot nu toe twee keer gefietst als vervanger van Theo, jouw brute ex, die tot vorig jaar mijn fietsmaatje was. Net iets meer dan een jaar geleden en nu zijn jullie er beiden niet meer.

Corry op de Linge in de Betuwe, een plek waar ze graag kwam.

Wat had ik nog graag met Theo over jou gepraat. Hij zou waarschijnlijk de enige geweest zijn die me had kunnen troosten. Maar wie weet, je zus Clara ook wel. Zij mist je ook heel erg. Ik zal het dinsdag weten.

Tot later mam.

Tuur

PS: Sinds jij er niet meer bent als vanzelf gestopt met drinken. Op de zondagavondborrel bij jou, kon ik me verheugen, nu hoeft ook dat niet meer. Heel gezond. Leverde wat brieven af bij je oudste dochter uit je ‘Marokkaanse periode’ en reed langs je huisje. Ik stopte voor de deur van de buurvrouw en dacht: ‘Verrek, zit er tijdelijk alweer iemand in?’ Er hing witte luxaflex voor het raam, maar jij woonde één deur verderop. Ik herkende het al niet meer, zo zonder je bruine ‘vitrage’, rode gordijnen, bankje en witte fietsje voor de deur. Ik hoop dat dat een goed teken is, maar ik voel nog steeds niks, hoewel ik weer begonnen ben met lezen. Ik huil sinds gisteren weer veel. Ik mis je zo man, en kan nauwelijks verdragen dat het voor altijd zal zijn. Ik kan vast nooit meer lachen. Ik vond ook je echtscheidingspapieren uit 1984 en 1989 van Theo en je tien jaar jongere Marokkaan. Beide jaloerse types, maar Rachid nog wel een graadje erger. Hij werd zelfs boos als het over mijn verwekker ging.
Na je scheidingen brak je losbandige periode aan, waarbij we samen bluesfestivals afliepen en jij backstage ging om je zoon te introduceren bij ‘Bluesmen’. Zo heb ik nog gepraat met Katie Webster en een gitarist van Muddy Waters van wie ik fan was. Het waren ook vijf jaar van toenemende eenzaamheid, geïsoleerd in Geldermalsen, hoewel je toen nog auto reed. Je deed er zelf niets tegen, had nauwelijks vriendinnen, alleen de namen ‘Sonja’ en ‘José’ staan me bij. Uiteindelijk haalde Carine je terug naar je geboortestad, kwamen er kleinkinderen en leefde je op. En weer had iemand anders de loop van je verdere leven bepaald.

Winter (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Bij het opschonen van je computer, vond ik een filmpje waar je op stond in winters Callantsoog, goed ingepakt en met muts op. Je zei het prettig te vinden op het strand, ondanks de kou. Aandoenlijk je te zien lopen en te horen praten. Natuurlijk moest ik huilen.

Steeds meer dringt tot me door, hoe eenzaam je de laatste jaren moet zijn geweest, ondanks de dagelijkse aanwezigheid van je dochter en zeker het laatste jaar toen je steeds minder mobiel werd. Ik vermoedde het wel, probeerde zelfs een bezoekvrijwilligster te vinden, buiten je medeweten om, maar voelde me vooral gedwarsboomd door Carine, Je zus Clara gaf gisteren juist aan blij te zijn dat je dochter na werktijd vrijwel altijd bij je zat. Ik denk dat Clara gelijk heeft. Desondanks moet je, ondanks hond, waarmee je opgezadeld werd, ten prooi zijn geweest aan verveling, gezien het zinloze geklooi met je digitale foto’s. Op mij heb je nooit een beroep gedaan en je klaagde niet. Ik betwijfel steeds meer of ik überhaupt iets voor je had kunnen doen. Dat verzacht niet dat ik de laatste twee maanden van je leven verstek heb laten gaan.

Aandachttrekkerij
Wat ook blijft staan is dat Carine mijn ruimte om bij jou te zijn, heeft ingenomen. Als het even gezellig was, kon ze plotseling binnenvallen met een verhaal dat haar jongste zoon ‘zelfmoord wilde plegen’. Pure aandachttrekkerij, waarmee ze de aandacht op zich vestigde, jouw angst aanwakkerde en de sfeer verziekte. Weggaan was mijn enige optie. Ik ben het eens met je jongste dochter Charléne. Wij waren beiden niet tegen Carine opgewassen. Tot je stervensfase, waarin je steeds afhankelijker van je dochter werd, viel dat niet zo op, omdat ik als liefdeskind als vanzelf op je aandacht kon rekenen.

Vragen aan je zus
Dinsdag fiets ik naar Clara om een bakje familiefoto’s te brengen, waarbij ik niet van plan ben aan te roeren dat ik in je laatste levensfase vrijwel afwezig was. Geen zin me te verantwoorden of verwijten te oogsten. Ik besef zelf al te goed dat ik in jouw belang, je dochter had moeten passeren en desnoods negeren. Ik heb vooral een paar vragen aan Clara over jou, bijvoorbeeld of je vanuit je jeugd een laag zelfbeeld hebt meegenomen het latere leven in. Werd je gepest op school misschien? Of zij weet wat je mooiste herinneringen waren, want dat ben ik je op de valreep vergeten te vragen. Hoe kan het dat je een levenlang kinderlijk naïef bent gebleven?

Borderlinestoornis
De meest logische verklaring lijkt me plotseling dat je een ernstige Borderline-stoornis had, net als mijn ex-vriendin Ava, zonder dat die ooit geconstateerd is. Zij is ook extreem naïef, makkelijk te beïnvloeden, had slechts één vriendin en mist elk vermogen tot zelfkritiek. Het zou ook verklaren waarom jij je hele leven schuldeloos slachtoffer hebt gevoeld, met name van je ex-echtgenoot en dat je zo makkelijk te manipuleren was, in extremis door mijn verwekker. En het kan verklaren waarom je nooit in je leven een fout hebt toegegeven, voor zover ik me herinner. Ik denk dat ik je een jaar of twee terug nog heb gevraagd of je ooit gewaarschuwd bent voor de vader van je drie jongere kinderen. Ik wist dat dit gebeurd moest zijn, maar je ontkende aanvankelijk. Pas bij het afscheid aan je voordeur gaf je toe dat je was gewaarschuwd door je zus Clara die door Theo zou zijn aangerand, en door Theo’s voormalige schoonzus. Een gewaarschuwd mens telt voor twee, zou je zeggen, maar een naïeveling misschien niet. Als ik met terugwerkende kracht nog iets van uitsluitsel zou willen hebben, dan moet ik deze brievenreeks laten lezen door een gespecialiseerd psycholoog. Als ik uitgeschreven ben, ga ik dat zeker doen.

Tot later mam, als ik bij Clara ben geweest.

Tuur

PS: Ik ben heel erg benieuwd wat zij te vertellen heeft.
Nadat ik je weer even gezien en gehoord heb op het filmpje, ineens weer veel gehuild, vanmiddag en vanavond. Ik weet soms niet hoe ik verder moet zonder jou, maar zolang ik blijf ademhalen zit er niks anders op. Heb heel praktisch Xylametasol in huis gehaald, zodat ik niet met verstopte neus hoef te gaan slapen als ik wanhopig ben. Dat spul werkt altijd. Moet ik niet te vaak wanhopig huilen, want je mag het maar een week achtereen gebruiken. En vanavond geprobeerd de voetbalsamenvattingen te kijken, iets dat me tot vorig seizoen vermaakte. Dat lukt niet meer en vorige week ook niet. Volkomen oninteressant. Het enige wat ik nog kan opbrengen, behalve jouw digitale nalatenschap op orde brengen, is af en toe voor mezelf koken en het 8-uurjournaal kijken. Lezen lukt niet, muziek luisteren lukt niet. Er is feitelijk weinig veranderd, behalve dat ik vandaag veel meer hulde dan de afgelopen twee weken. Hopelijk ben ik niet weer terug bij af. Het schrijven aan jou troostte me de afgelopen tijd juist een beetje.

Bizar inzicht (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Nu ik in de laatste fase ben van het selecteren van je foto’s: bekijken en handmatig naar mapjes verslepen, of weggooien, realiseer ik me dat je structureel te weinig omhanden had de laatste jaren. Je kleinkinderen werden langzaam volwassen, vrijwilligerswerk deed je niet, vriendinnen, behalve je zussen, had je niet.

Ik betwijfel of je erop uit gegaan zou zijn, als je je handen vrij had gehad. Je fotografeerde je oppashondje een miljoen keer. Zeker ’s winters had je toch niet alle dagen naar het Zocherpark of het Napoleonplantsoen kunnen gaan om te fotograferen. Veel vogels, behalve meeuwen zijn er dan niet en vlinders al helemaal niet. Ik realiseer me dat je, zonder je praktisch inwonende en mee-etende dochter en haar hond, heel eenzaam zou zijn geweest de laatste jaren.

Geldermalsen
Eigenlijk zoals je laatste jaren in Geldermalsen in de jaren negentig. Je had toen nog geen kleinkinderen, werkte niet en wij kwamen wel, maar beurtelings hooguit wekelijks. Als je voor ons kon zorgen, was het goed, alsof we nog klein waren. Zonder hond en dochter dagelijks over de vloer, had je je waarschijnlijk doodverveeld. Je was immers niet gewend het leven in eigen hand te nemen. Waarschijnlijk was het je lot en karakter om door anderen geleefd te worden en heeft het ervoor gezorgd dat je je niet al te eenzaam hebt gevoeld. Misbruik met een functie, ook al heb je het over jezelf afgeroepen. Een bizar inzicht. De overheersende aanwezigheid van je oudste dochter, de laatste jaren, heeft ervoor gezorgd dat je andere kinderen minder kwamen. Als ik voor mezelf spreek, dan is dat zo, zeker in de eindfase van je leven. Carine vulde, naar mijn mening, de ruimte van je andere kinderen op.

Tijdverdrijf
Ik meen het te kunnen zien aan hoe je met je fotocollectie omging: het was puur tijdverdrijf. Je klooide er digitale lijstjes omheen, waarvan ik op z’n best kan zeggen dat ze de compositie van de foto ondersteunden en de kleurstelling benadrukten. Je fotografeerde je eigen beeldscherm en maakte screenshots van laag-resolutiefilmpjes, Je sloeg thumbnails op uit de Google-resultaten en maakte scans van oude familiefoto’s en brieven. Zo had je uiteindelijk een fotocollectie van meer dan 150.000 stuks, meest doublures en kopieën van kopieën. Na softwarematige voorselectie zijn daarvan 10.000 afbeeldingen overgebleven. En nog steeds zitten er doublures tussen. Van deze 10.000 foto’s gaat nog eens tweederde weg, omdat er niets bijzonders opstaat. Je deed maar wat, wist niets van diafragma, sluitertijd of resolutie en hebt nooit een cursus fotografie gevolgd, Je enige vaardigheden waren een schildersoog en gevoel voor kleur en compositie.

Eenzaamheid
En zo moet je hele dagen op je wrakke bureaustoeltje hebben gezeten waar je artrose erger van werd, en achter je minuscule lessenaartje, waarop nauwelijks plaats was voor je laptop, laat staan voor een muis. Tussendoor was je in afwachting van een compliment van ons op een doorgemailde foto of van een gedicht van je gehate liefde Theo. Naast knutselen aan je foto’s las je graag, maar dat zal de eenzaamheid niet verdreven hebben. Ook dit heb je jezelf laten overkomen. Pas in de laatste maanden van je leven, klaagde je over eenzaamheid. En ik was er nooit om je te ondersteunen. Dat was mijn keuze, zodat ik onwetend was over hoe het met je ging en onwetend was ik, omdat ik er niet voor je was. Het is altijd te laat voor spijt.

Tot later mam,

Tuur

PS: Je het leven laten aanleunen en doen wat je wordt voorgehouden, kan blijkbaar vervullend genoeg zijn in een mensenleven.

Een messenger-bericht aan mijn moeders jongere zus hierover:

Dag Clara,

Het schrijven van brieven aan mijn moeder, levert bijzondere inzichten op. Zo heb ik altijd gedacht dat de alomaanwezigheid van Carine met hond, en haar gemanipuleer, zoals Theo dat ook deed, mijn moeder belette zelf iets van het leven te maken. Ze heeft er zeker voor gezorgd dat Charléne en ik minder bij Corry kwamen. Ik zie nu in dat Carine in de manier waarop ze Corry in beslag nam, er ook voor heeft gezorgd dat ze niet compleet vereenzaamde. Ik zag vandaag aan de manier waarop mijn moeder met haar foto’s rommelde en feitelijk volstrekt zinloze dingen deed, dat ze vaak weinig te doen had sinds de kleinkinderen groter werden. Ik denk niet dat ik die eenzaamheid had kunnen wegnemen als Carine de deur niet had platgelopen. Een bizarre conclusie.

Mama als chaoot en hobbyfotograaf (brief)

Lieve mam,

Vandaag de laatste voorselectie van je foto’s gemaakt. Van de 150.000 die op je laptop, usb-sticks en een back-upschijf stonden, zijn er nog 10.000 overgebleven: familiefoto’s, landschapjes en veel vlinders. Ik moet ze nog over mapjes verdelen. Die dan naar je zus en je vier kinderen kunnen.

Tot zover was het weken werk, maar het is troostend om met jou en je nalatenschap bezig te zijn. Ik vrees de dag dat ik je definitief moet loslaten, mam.

Monnikenwerk
Je had van je laptop een enorme puinhoop gemaakt: van sommige foto’s had je wel vijftig kopieën gemaakt onder verschillende namen en veel foto’s had je verprutst door er digitale lijstjes omheen te doen en ze eindeloos te bewerken en te vervagen. Wat een monnikenwerk moet dat geweest zijn. Het ziet er voor mij uit als een soort bezigheidstherapie, als medicijn tegen verveling. Je had een geweldig oog voor kleur en compositie. Het fotograferen zelf zie ik als een volwaardige hobby van mijn autodidacte moeder; alles wat je er daarna mee deed als (ver)prutswerk.

Heel kinderlijk
Ik vroeg je op een gegeven moment ook of je alleen originele foto’s van camera wilde sturen: je digitale lijstjes eromheen namen soms de helft van mijn beeldscherm in beslag en ik merkte dat ik ophield op je foto’s te reageren of ze in dank te aanvaarden, terwijl ik wist hoe belangrijk een berichtje voor je was. Je verwachtte het gewoon. Heel kinderlijk.

Nooit volwassen geworden
Veel natuurfoto’s heten ‘mooi’ of ‘goed’, wat dan vaak betekende dat het close-ups waren, met een enorme digitale lijst eromheen, soms gewoon een screendump uit de Google-resultaten van 100 kb, of iets meer. Je dacht dat Google je foto’s voor je bewaarde, omdat ze als thumbnail in een lijstje stonden. Je sloeg ze opnieuw op in ultra-lage resolutie en liet ze dan weer afdrukken bij de fotowinkel. Zo aandoenlijk, maar daaraan kun je zien dat je nooit volwassen bent geworden. Bij het opschonen heb ik allereerst duizenden laag-resolutie plaatjes weggegooid, zonder ze te bekijken. Onbegonnen werk.

Corry als puber, geschat een jaar of twaalf. Ze is hier nog blond, terwijl ze als 19-jarige al een stuk donkerder is.

Corry als puber, geschat een jaar of twaalf. Ze is hier nog blond, terwijl ze als 19-jarige al een stuk donkerder is (de foto is ingekleurd en de gezichtscontouren zijn verscherpt).

Geen partner
Je had de laatste 35 jaar van je leven geen partner, niemand die je steunde, niemand die je beschermde als het al gekund had. Je was er gewoon te eigenwijs voor. Ik heb in elk geval nooit iemand ontmoet zoals jij onder de ouders van vrienden; een, lichamelijk volwassen kind dat kinderen heeft gekregen. Je bent altijd oorlogskind gebleven en ik zie het nu pas.

Geboortehuis
Er waren veel foto’s bij van het huis waar je geboren werd, kaal en leeg. Het stond waarschijnlijk op de nominatie om te worden verkocht of gerenoveerd. Het huis waar je peuter en kleuter was. Voor mij niets aan te zien, maar voor jou blijkbaar vol herinneringen, net als het buurtje waar je op school zat en later invalkracht was. Het sterkt mijn conclusie dat de Tweede Wereldoorlog de periode is geweest waarin je je het veiligst hebt gevoeld met je kleine zusjes om je heen. In de oorlog had je de bescherming van je ouders het meest nodig en die heb je als peuter gevoeld, juist door de extreme omstandigheden van de oorlog, en je hele verdere leven gekoesterd. Hoe kan dat?

Emotionele waarde
Het grootste deel van je nalatenschap is vooral van emotionele waarde, omdat je foto’s bijzondere en grappige namen gaf, die vaak maar weinig zeiden over wat erop stond. Ik probeerde je soms te helpen door uit te leggen hoe je een foto het beste kon bewerken, maar je luisterde niet. Daardoor kan ik alleen een paar goede vlinderfoto’s gaan versturen als ansichtkaart en blijven er wat familiefoto’s over. Ik ben, behalve in wat vlinderfoto’s, alleen geïnteresseerd in afbeeldingen van je schilderijen en wandkleden voor op je weblog en in foto’s waarop jij mooi staat. Omdat je het liefst achter de camera bleef, zijn ze zeldzaam, maar ze zijn er gelukkig wel.

Opschoonwerk
Je zag het zelf allemaal niet en je hield je hobby jarenlang vol, zonder ooit open te staan voor goede raad of advies. ‘Zalig zijn de onwetenden’, zegt men wel. Alleen in de laatste twee jaar van je leven, maakte je weinig foto’s meer. Het laatste jaar was je ziek en daarvoor zei je dat je ‘alles in de buurt wel gefotografeerd had’. Een globetrotter was je niet, eerder de huismus die je fotografeerde. Misschien was je al langer moe, zonder dat we het wisten. Ik dacht je helemaal niet te zullen schrijven vandaag; in plaats daarvan komt er een lange brief over vijf weken opschoonwerk en wat me is opgevallen. Behalve dat je chaoot was, had je droge humor die me zelden eerder was opgevallen.

Veel liefs,

Tuur

PS: Ondanks dat ik nu minder vaak huil dan in het begin, overvalt me nog steeds de wanhoop als ik me realiseer dat ik je nooit meer zal zien, spreken of aanraken. Dan wil ik er ook niet meer zijn, zonder dat ik er consequenties aan wil verbinden.

Lijdelijk verzet (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Tenzij je je gang kon gaan, was er volgens mij geen land met je te bezeilen. ‘Een groot kind gebleven’, noemen je dochters dat. Altijd tegendraads, zelden voor rede vatbaar. Ik leerde snel af je tegen te spreken: je gaf toch nooit iets toe. Spelfouten maakte je niet als onderwijzeres, maar misschien was je toch niet intelligent genoeg om het anders te doen.

Je was precies de verkeerde voor je autistische echtgenoot die zijn koffie op tijd wilde, het eten om zes uur en seks als hij daarop meende recht te hebben. Net dat wat je hem niet kon of wilde geven. Je werkte als een rode lap op een stier, ook al bleef Theo je levenslang op handen dragen. Het heeft je nooit alimentatie opgeleverd, hoewel hij dat best kon missen.

Scheiden
Gingen we op vakantie, dan ging je de paspoorten zoeken als iedereen al bepakt en bezakt in de auto zat. Kaartlezen kon je niet en je leerde het ook niet, hoewel het van je gevraagd werd. Is Gent dezelfde plaats als Gand in België? Je wist het niet. Theo werd gek Van jou; je kreeg klappen en sloeg op de vlucht, geholpen door je dochter en kwam weer thuis. Totdat je ging scheiden.

Schatplichtig
Je dochter is er in geslaagd je de rest van je leven schatplichtig te houden, totdat ze de laatste vijf jaar pal achter je kwam wonen en je huisje stilzwijgend overnam. Ze at van je AOW, maakte je wijs dat je haar honden de hele week over de vloer, gezellig vond en belde als enige niet aan, maar gebruikte haar sleutel om in en uit te gaan. Uiteindelijk nam ze de ruimte in van ons allemaal.

In de tang
Wat mij betreft, mocht ze je hebben in het laatste jaar van je leven. Erg lang zou ze er niet meer van kunnen genieten. En ze had geen geweld nodig om de eigenzinnige chaoot die je was in de tang te houden. Mijn halfzus Carine is veel gewiekster dan Theo ooit was. Ik vraag me zelfs af of haar eigen kinderen het doorhebben, zo slinks zijn haar manipuleertruuks.

Schuldeloze slachtoffers
Jij en je dochters waren altijd de schuldeloze slachtoffers. Van foute echtgenoten, dito vriendjes en vooral van elkaar. Dat schept een band: een band in goed en slecht; een sterke band waar ik als zoon in het laatste jaar van je leven niet meer tussen kwam. Ik wilde een tweedehands traplift voor je monteren: te duur; een nieuwe via de WMO wees je af. Ik maakte een afspraak voor een thuiszorgindicatie die je afbelde. Ik voelde me in de laatste maanden van je leven weggepest door je dochter. Ik was op de valreep niet meer opgewassen tegen je drie andere kinderen: een dief, een verrader en een rasmanipulant.

Ik heb je daardoor links laten liggen, toen je me het meest nodig had, al betwijfel ik of ik meer had kunnen doen dan gemis wegnemen.
Pas twee dagen voor je dood zag je in dat je ging sterven, te laat om nog afscheid te nemen.

Tot later, mam.

Tuur

PS: Met Lia naar het strand geweest. Normaal belde ik meestal even hoe het is geweest, en volgens mij heb ik zelfs al eens geschreven over hoe het voelt om van ver onderweg te gaan naar Utrecht dat leeg is zonder jou. Zelfs dat idee went al en maakt me niet meteen meer aan het huilen, zoals in het begin. Zou je dood al wennen na vijf weken? Wel blijft de onbedwingbare behoefte om je vast te houden door je te schrijven. Het is nu pas kwart over acht ’s avonds, zeker een uur vroeger dan anders en ik ben toch al op de thuisreis. Ondanks de recente dood van Lia’s vader en van jou, waren we al uitgepraat. Ze zei een alcoholprobleem te hebben en de club van anonieme alcoholisten ziet ze als een soort vriendenclub die ze AA noemt. De AA is een lotgenotengroep die middels een 12-puntenplan werkt aan het oplossen van veeldrinken, begrijp ik. Spiritueel angehaucht was Lia altijd al, maar sinds een jaar ook in de Here. Komt in een evangelische kerk en draagt een kruisje om haar hals. Heeft ze na een heel leven zoeken eindelijk het licht gezien.
Vooralsnog dan toch. Het maakt de gesprekken niet makkelijker, maar wel korter. Ze is tegen abortus en tegen euthanasie. Dat kan, maar wat moet ik daarop zeggen om de lieve vrede te bewaren? Niets dus. Onnavolgbaarheid kan ook te ver gaan. De volgende stranddag is gelukkig pas over een klein jaar, vermoed ik. Dan kan de wereld er heel anders uitzien, maar nog steeds zonder jou. Het was fijn je te schrijven in de schommelende intercity, mam, je zou met verbazing en geduld naar me geluisterd hebben.

Veel liefs,

Tuur

Haat (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Je ex-echtgenoot, Theo ben je altijd blijven haten op instigatie en opgestookt door je dochter die niets anders heeft dan levensangst, de sigaret en rancune om zich aan vast te klampen. Dat moest jij dus ook doen. Toch hadden Theo en jij af en aan contact de laatste jaren; je stemming over hem wisselden als het weer. Jullie begrepen nog even weinig van elkaar als vroeger. Waarschijnlijk moest het allemaal stiekem en stilzwijgend in je eigen huis, zoals de gemiddelde man porno kijkt. Je dochter gebruikte immers vrijelijk haar sleutel. Ruimte voor jezelf had je niet.

Mijn moeder met zilvergrijze paardestaarten in haar rommelig interieurtje aan de Wulpstraat in 2022 — Corry had een eigen gevoel voor humor. Deze afbeelding noemde ze “Wat sta ik hier stom.” Beetje geposeerd inderdaad, maar zo ken ik haar wel van de laatste jaren.

Oneerlijk verdeeld
Sinds 30 jaar was ik weer eens in het ouderlijk huis van mijn vriend Joris, die jou als “knorrig” omschreef toen ik hem vertelde dat je er niet meer was. Joris’ moeder is 92, doet aan kanoën, rijdt nog auto en kookt nog zelf, ook voor de twee zoons die ze heeft. Het is oneerlijk verdeeld in de wereld, mam.

Rivaliteit
Tussen neus en lippen door viel me op dat ook tussen de twee broers een milde rivaliteit speelt om moeders aandacht. Ondertussen waren ze samen aan het klussen in het ouderlijk huis. Maar Joris’broer meldde en passant dat Tim ‘250 keer per jaar bij moeder eet en dat moeder “het meestal eenvoudig houdt” als Bas een keer komt eten. En dat 250 keer “een milde schatting is.” Joris’ verweer: “dat hij gen vaste relatie heeft en Jeroen wel”. Gezien de wraakzuchtige rivaliteit tussen je dochters, is dit peanuts natuurlijk, maar toch: “De goede verstaander, heeft maar een half woord nodig.” Het verbaasde me en ook dat Joris niet luisterde, mij onderbrak, en door ons heenpraatte om zijn eigen verhaal voorrang te geven. Zo kende ik hem niet en is dit voor hem wellicht kenmerkend gedrag in een veilige omgeving. Weer wat geleerd, net als de patronen die ik bij jou ga herkennen nu ik je deze brieven schrijf, bijvoorbeeld dat je zelden regie in het leven hebt genomen, zelfs niet op je sterfbed.

Veel liefs,

Tuur

PS: Mocht het waar zijn dat er al iets van berusting aanstaande is, dan ben ik sinds de dood van mijn beste vriend veel sterker geworden. 30 jaar geleden begon ik met huilen en dat deed ik tien jaar later nog. De verdoving en totale desinteresse, zoals nu, herinner ik me niet. In tegendeel, ik ondernam van alles om “te vergeten”. Dat lukt nu niet. Ondanks dat, ben ik emotioneel waarschijnlijk veel stabieler dan toen, volwassener ook door de liefde die ik in de tussentijd ervaren heb. Misschien hoef ik toch niet zo bang te zijn om me nog eens te hechten.

Aanvaarding (brief aan mijn moeder)

Lieve mam,

Vandaag zou de eerste dag kunnen zijn van aanvaarding van je dood. Ik moet al moeite doen om de herinneringen uit de hospice op te halen, behalve van hoe je daar in het grote bed lag met hek eromheen als een klein, neergestort vogeltje dat niet meer aan zijn lot kon ontsnappen.

Dat beeld staat op mijn netvlies gebrand, maar ik hoef er nu niet om te huilen. Van de rest ben ik blij dat ik het heb opgeschreven, anders zou ik het vergeten.

Profielfoto
Ook voor het eerst, lijkt de profielfoto die voorbijkomt als ik de computer opstart niet van jou. Ik weet dat hij door je kleinkind gemaakt is, maar hij zegt me nu weinig, of preciezer: ik heb er weinig gevoel bij. Zelfbescherming misschien? Bescherming tegen de zoveelste keer vergeefse tranen? Nu ik deze laatste regels opschrijf, branden de tranen me toch weer achter de ogen.

Ouwe Dick
Ik ga maar even naar mijn oude, dementerende vriend Dick in Baarn. Altijd spannend of zijn naambordje nog op de deur zit. Ik had je graag zo’n lieve man gegund. Ik vertelde je grif als ik bij hem was geweest en je luisterde.

Het gevoel van zinloosheid van alles verandert niet; dat blijft hetzelfde. Iets anders dan aan jou denken en met jou bezig zijn, lukt niet. Waarschijnlijk verwar ik aanvaarding met doffe berusting.

Tot later mam,

Tuur

PS: Ik moet me proberen vast te klampen aan de goede herinneringen: dat ik op zondagavond een borrel en een biertje bij je dronk en we vaak praatten over Bert en je ouders; we elkaar een geforceerde knuffel gaven aan de voordeur, terwijl ik al op de fiets zat en je altijd vroeg: ‘Bel je nog even als je weer thuis bent?’ En nu moet ik toch weer huilen, omdat je dat nooit meer zult doen of me achterna fietsen om te kijken of ik wel was aangekomen of omdat ik iets vergeten was. De herinneringen aan Theo met wie ik tot vorig jaar veel fietste en die onderweg zo goed op me paste, alsof jij over zijn schouder meekeek. Of mijn herinneringen aan Bert die vertroebeld zijn door zijn moeizame sterven. Allemaal weg, alleen nog belangrijk voor mij, sinds jij er niet meer bent. Wat blijft, is dat ik steevast moet huilen als ik je zie liggen in het grote hospice-bed met hek eromheen, zo kwetsbaar met bijna doorschijnend haar, zo klein en leeggevreten door de kanker, terwijl je je altijd zorgvuldig opmaakte en je lippen stiftte. Zo bleek en grijs met kleurloze lippen en gesloten ogen. Zoals je niet wilde zijn en nooit wilde worden en waarvoor je bang was: oud en hulpeloos met een luierbroekje aan: een klein, oud uit het nest gevallen vogeltje was je geworden met zijn koppie opzij, waar ik mijn moeder nauwelijks meer in herkende.