Maand: oktober 2025

Lieve mam,

Wat ik me nog nooit heb afgevraagd is, of je wel opgewassen was tegen de vijf kinderen die je op je vijfentwintigste al had. Drie van jezelf en twee stiefkinderen en een echtgenoot die cultureel was blijven steken in de jaren vijftig.

Die vond dat hij het geld binnenbracht en niks aan het huishouden of de opvoeding hoefde te doen. Hij speelde wel met ons en strafte. De rest kwam op jouw tengere schouders neer. Heeft iemand zich wel eens afgevraagd hoe het is om in je eentje te staan voor een hele crèche aan peuters? Zelfs je moeder stond er niet voor vijf tegelijk, waarvan vier in de luiers, en vanaf je negenentwintigste voor zes. Daarna brak je en kwam je in een psychiatrische kliniek terecht met een post-natale depressie.

Keuze
Plotseling vraag ik me dit af, nu ik je beroepskeuze-rapportje gelezen heb, waaruit blijkt dat je een kwetsbaar en ‘dromerg’ kind was. Je had vast geen tijd meer om te dromen. Het is je overkomen, maar je was er de hele tijd zelf bij. Wie steunde jou in die tijd? Niemand waarschijnlijk, want het was ‘normaal’ toen.

Geboortehuis
Heb je oudste dochter nog een kaart gegeven namens jou en mij met ‘Veel liefs’ erop, zoals jij dat zou doen en een door jou gefotografeerde vlinder aan de voorkant. We zijn ook nog even wezen kijken bij Bolksbeekstraat 12 en aan de Noordzeestraat waar je voormalige lagere school nu als buurthuis in gebruik is. Waarschijnlijk is er weinig veranderd daar. Nog steeds een paar voordeuren naast elkaar: geen vier, maar drie. In de tussentijd zijn de woningen waarschijnlijk iets vergroot tijdens renovatie. Ik was vergeten iets van jouw as mee te nemen, dus het verstrooien bij je geboortehuis en school moet nog even wachten.

Ook jouw huisje zal wel in renovatie zijn; alleen daarom al durf ik er niet meer langs te gaan.

Veel liefs,

Tuur

PS: Het gaat niet goed, mama ! Mijn leven heeft geen betekenis meer en dat is al ver maanden zo.

Lieve mam,

Hoe komt het dat je net zo angstig en afwachtend in het leven bent komen te staan als je oudste dochter en zo afhankelijk als je jongste?

Doortrapt manipulatief als je oudste was je niet. Doortrapt of gewiekst was je zeker niet en als manipulatief heb ik je nooit ervaren, maar misschien heb ik het niet gezien. Naar mij deed je het nooit, zoals Carine wel doet met: ‘dan vertel ik je nooit meer wat’ of ‘als de hond niet de tuin in mag, dan kom ik hier net zo lief niet meer’.

Uitgerouwd
Nu ben ik je toch weer iets aan het schrijven, terwijl ik weinig te melden heb. Gewoon, omdat ik je zo mis en niet weet wat anders te doen. Omdat ik met mijn ziel onder de arm loop en bij niemand kan uithuilen. Volgens de ‘regels’ zou ik misschien allang uitgerouwd moeten zijn. Maar soms denk ik dat het ergste nog moet komen.

Overlevingsmechanisme
Hoeveel ik ook aan je schrijf, omdat ik het niet kan laten, omdat ik je bij me wil houden; het troost me niet. Het schrijven houdt me op de been, dat is alles. Het is mijn overlevingsmechanisme geworden. Carine ligt alleen nog maar op bed als een ziek dier, met de hond naast zich. Zo wil ik niet worden.

Lekker gegeten
Ondanks alles lekker eten gemaakt voor mezelf: witlof met kaas en veel knoflook en aardappels nog in de schil, omdat het nieuwe zijn. Heb ik morgen ook nog genoeg aan. Op de verjaardag van Carine weer een vastendag inlassen.

Diploma’s
Vond in een verloren hoekje nog een tas met allerlei spulletjes van jou en van ons, zelfs van je stiefkinderen. Ook diploma’s en je aanstellings- en ontslagbrief als onderwijzeres in Moerkapelle. Nu weet ik zeker dat je daar het hele schooljaar 1960-’61 gewerkt hebt. Cijfermatig was je geen hoogvlieger. Ik ben blij met een kort psychologisch rapport van toen je 15 was, waarin je creatief talent en gevoel voor het Nederlands werden onderkend, maar ook werd gesteld dat je een afwachtende persoonlijkheid had en snel was afgeleid. En dat je een dromerig meisje was. Dat klopt allemaal. Er werd je zelfs humor toegedicht en die is mij pas na je overlijden opgevallen toen ik je laptopje onder handen nam.

Over mij schreef je jongste broertje die nog geen zeven was: ‘Ik hoop dat je kindje blijft leven’. Van mijn vader weet ik inderdaad dat mijn overlevingskansen in de eerste levensweek klein waren. Heel vreemd om te lezen. Misschien overviel me daarom het gevoel dat je terug zou komen om je spulletjes op te halen. Het voelde even niet als verlangen of gemis, maar alsof je over mijn schouder meekeek, terwijl ik me schuldig maakte aan een soort voyeurisme. Je leek dichtbij en ik hoefde niet te huilen. Maar het is weer anders dan toen je je spaargeld aan ons overmaakte en ik zei: ‘Je spaargeld blijft van jou, mam’, want je hebt je diploma’s nooit meer nodig.

Liefs,

Tuur

PS: langzamerhand ga ik geloven dat wij een platonische liefdesrelatie hadden, waarbij je zonder woorden van elkaar weet dat je het allerbelangrijkste voor elkaar bent. Alleen ben jij mij als moeder voorafgegaan, wat normaal is, en weet ik niet meer verder.

Lieve mam,

Vertelde aan de praktijkondersteuner van de huisarts hoe je jarenlang in gijzeling bent gehouden door je eigen dochters met behulp van verwijten en oppashonden en dat één van je dochters je hielp je AOW op te maken. Dat zoiets onbespreekbaar is, omdat ze niet zouden begrijpen waar ik het over heb. Carine zou zeggen: ‘Mama wilde het zelf en vond het gezellig, hoor’. Het hield je in elk geval van leukere dingen af.

Dat het feitelijk niet beter gaat en dat ik door het schrijven van brieven patronen zie in mijn eigen rouwproces, bijvoorbeeld dat ik minder eet, geen muziek meer luister en meer brieven schrijf, naarmate ik verdrietiger ben.

Anti-depressivum
Heb ook aangegeven dat ik eerder een anti-depressivum heb geslikt en me dat heeft geholpen in de jaren negentig. Zij beloofde in mijn dossier op te zoeken welke dat geweest is en dit te bespreken met de huisarts. Ze heeft inmiddels in de gaten dat mijn overweging om te stoppen met eten als ik me niet beter ga voelen, serieus is. Ik val nog steeds langzaam af, waarschijnlijk doordat ik niet meer drink, maar ik heb vandaag ook een soort vastendag gehouden. Hoe kan ik weinig eten zonder hongergevoel te krijgen en zonder het leven te verpesten? Vandaag wel cacao voor mezelf gemaakt. Bevat relatief veel calorieën en vult goed. Daarnaast heb ik alleen een paar boterhammen met geraspte kaas, een appel en een paar rijstwafels op. Ben benieuwd of ik het daarmee red op een dag. Morgen weer lekker koken voor twee dagen, dus normaal eten en dan weer een vastendag inlassen. Om geen vitaminetekort op te lopen, ga ik er een multivitamine bij gebruiken en gezeefde tomaten met water. Gewoon het afvallen een handje helpen en kijken hoe snel het gaat. Ik kan altijd weer op mijn oude eetpatroon overstappen, mocht ik me beter gaan voelen. Voorlopig kan ik nog wel wat kilo’s en buikvet missen. De riem gaat al op het laatste gaatje en binnenkort moet ik waarschijnlijk bretels gaan dragen om broekafzakken te voorkomen. Een interessant experiment.

Eczeem
Wat weer is teruggekomen, is het stress-eczeem en de jeuk op mijn polsen, zoals ik dat ook had tijdens de strafzaak. Zo belangrijk ben je voor me mam: je dood maakt me ziek.

Geboortehuis
Eigenlijk wilde ik niets schrijven vandaag, maar ik moest uiteindelijk toch met je bezig-gaan. In het lezen van je e-mail had ik geen zin vandaag, dus heb ik een foto bewerkt waar jij opstaat als tweejarige voor de deur van je geboortehuis. Je staat erbij alsof je het maken van de foto griezelig vond: een vingertje vol twijfel in je mond. Ik heb hem bij een eerder bericht geplaatst.

Heel veel liefs mam,

Tuur

PS”wat ik vergeten ben met de praktijkondersteuner te bespreken is dat mijn rouwproces in die zin uitzonderlijk is dat niet elk kind een liefdesbaby is met alleen maar halfbroers en halfzussen, waardoor ik het gevoel heb bij niemand terecht te kunnen. Ook niet bij mijn vrienden. Ik rouw en heb liefdesverdriet. En hoe langer ik om je blijf huilen, des te minder zullen ze ervan begrijpen.

Lieve mam,

Liep door de zonsondergang naar het park waar jij veel van je foto’s maakte. Ik wilde zien wat jouw ogen zagen. De zon scheen na dagen van regen en het is eind oktober, ongeveer het seizoen dat jij begon met het maken van landschapsfoto’s.

Het is helaas te laat op de dag; ik moet voortaan eerder aan de wandel gaan. Jij kwam vanaf het Ledig Erf gezien zelden verder dan Manenburg en Sonnenborgh en toch heb ik de plekjes waar jij moet hebben gestaan nog niet gevonden. Er zijn toch maar drie bruggetjes tussen Sonnenborgh en het Ledig Erf. Misschien stond je wel midden op de Tolsteegbrug? Vlak voor de Tolsteegpoort zit ik nu op een bankje. Ik ga terug via de Tolsteeg- en de Maliesingel; misschien herken ik dan wel wat jij moet hebben gezien.

Huilbuien
Ben nu ook vlak bij je huisje en Carine. Durf niet meer in je straatje te gaan kijken na de dagenlange huilbuien die ik had nadat ik het gesloopte sanitair in je woonkamer had zien liggen. Zo definitief. Ga wel even bij Carine langs. Van haar hoor ik anders ook niks.

Gesprek
Morgen weer een gesprek met de praktijkondersteuner van de huisarts. Weet nog niet wat ik haar wil vertellen. Ik kan moeilijk zeggen dat ik er het liefst mee wil stoppen en dat ik daarom droge rijstwafels eet.

Veel liefs,

Tuur

PS: Carine lag in bed met de hond op schoot en de verwarming uit, omdat ze de rekening niet kan betalen. Ik had ook goed ingeschat dat ze niets te doen heeft, behalve de hond uitlaten. Misschien gaan we in de loop van de week een beetje as verstrooien bij je geboortehuis en je oude lagere school.

Lieve mam,

Volgens mij zijn we samen eens vanaf jouw huisje naar de Bolksbeekstraat gefietst. Je wilde me graag de lagere school laten zien waarop je had gezeten en waar je invalkracht was geweest.

Ik weet nu dat je op Bolksbeek nummer 12 woonde. Je had foto’s gemaakt toen het leegstond. Blijkbaar heb je met toestemming ook binnen foto’s mogen maken. Wat je er zocht, weet ik niet precies. Behalve de hang naar nostalgie, de herinnering aan bescherming door je ouders waarschijnlijk, ondanks de oorlog. Misschien voelde je je juist dankzij de oorlog extra beschermd. Bescherming die je daarna moest delen met broertjes en zusjes. Je werd een kwetsbaar en angstig kind, zonder dat ik weet waarom.

Monument Noordzeestraat
Bij je school aan de Noordzeestraat ga ik gauw weer kijken. In de weg van huis naar school zat een gevaarlijke oversteek over de Balijelaan. Ik ben heel benieuwd hoe dat voor mij zal voelen om dat kleine stukje te lopen, zoals jij dat als kind hebt gedaan. Ik weet nu dat het om Noordzeestraat 20 gaat en een monument uit de Amsterdamse School. Het is precies 100 jaar oud en tegenwoordig in gebruik als buurthuis.

Tweede brief
Het is gek dat ik vandaag aan een tweede brief moet beginnen. Anders kan ik niet slapen. Wintertijd is ingegaan, dus ik lig sowieso een uur langer wakker. En mijn gevoelens keren weer terug naar de momenten van je sterven: ik zie weer voor me hoe hulpeloos je was in je luierbroekje; de roze kauwgom op je been, waarvan ik dacht dat het een spatader was, en hoe ik je terug in bed heb getild. Ik weet niet waarom die beelden plotseling terugkomen en waarom ik de laatste dagen weer zoveel heb gehuild. Ook mijn zin in muziek is weer weg. Het gevoel dat ik per sé afscheid van je moet nemen door je te schrijven, is juist terug. Zeker twee maanden geleden schreef ik je voor het laatst een tweede brief op dezelfde dag. Ik moet je loslaten voor vandaag, maar ik wil niet.

Truste mam en tot later,

Tuur

PS: Ik denk dat ik stiekem een beetje as ga verstrooien voor de deur van je geboortehuis en je lagere school. Je leek echt heimwee naar de Bolksbeekstraat te hebben.

Lieve mam,

Tussen de tranen door die weer rijkelijk vloeien de laatste dagen, ben ik naar de Johan Willem Frisostraat gelopen waar je vader als jongeling op kamers zou hebben gewoond.

Het is nog geen 300 meter bij mij vandaan, aan de andere kant van het Wilhelminapark en vlakbij het Rosarium. Bijzonder dat hij daar met oma gelopen heeft, voor jouw geboorte, voor de oorlog en voordat de grote zorgen begonnen. Waarschijnlijk plukte hij daar stiekem een roos voor haar, zoals ik ook wel doe voor doodgereden Eva. Rozen die ze waarschijnlijk niet konden betalen.

Egelantierstraat
Opa met bril en enorme, donkere kuif en zo te zien verliefd. Om elkaar daar te kunnen ontmoeten, moest oma van het andere eind van de stad komen. In de Egelantierstraat heb ik ook gewoond, maar aan de andere kant van de straat.

Hun adressen staan op een verlovingskaartje van opa en oma. Het ziet eruit als bruin pakpapier en hoewel opa goed kon tekenen, staat er niet meer op dan hun naam en adres. Geld om er iets moois van te maken, hadden ze niet.

Rozenperken
Op nummer 10 van de Frisostraat, een statig, bijna hoekpand, is nu een duur adviesbureau gevestigd. In de jaren dertig was het vast een riant woonhuis. Gek idee, dat opa overal in mijn buurtje gelopen kan hebben, waar ik ook vaak wandel. Ik heb er nooit eerder bij stilgestaan, hoewel ik de foto van hem en oma tussen de rozenperken al heel lang heb. De Burgemeester Reigerstraat heette toen ook al zo. AH die nu het winkelaanbod op de Reigerstraat en Nachtegaalstraat domineert, bestond nog niet.

Veel liefs,

Tuur

PS: nu ik de laatste dagen weer verdrietiger ben en vaker huilen moet, is mijn zin om muziek te luisteren ook weer verdwenen, net als in de eerste twee maanden. Ook daar zit een patroon in, net als in het eten dat weer is teruggevallen naar één keer per dag. Aan alcohol heb ik helemaal geen behoefte meer. Laat dat dan, wrang gezegd, een positief gevolg van je dood zijn. Alcohol hoort voor mij bij gezelligheid, en gezellig zal het nooit meer worden nu jij, Theo en Bert er niet meer zijn.

Lieve mam,

De afgelopen dagen heb ik je ontvangen e-mail gelezen tussen 31 mei van dit jaar en september 2017. Verder kon ik niet terug. De felicitaties aan je jongste zoon waren het laatste dat je verzond.

Hoewel het lezen van je verzonden mail me nog veel zwaarder lijkt, heb ik weer veel gehuild. Ik vond gelukkig ook een enkele foto waar jij op staat die aan mijn neus voorbij was gegaan als ik je mail niet gelezen had. Meest opvallend zijn de vele verwijten die je jongste dochter je maakt. Ze komen allemaal op hetzelfde neer, namelijk dat je te weinig aandacht aan haar hebt besteed en dat ze zich een levenlang stiefmoederlijk behandeld voelt.

Geen contact
Charléne is 60 geweest en heeft een volwassen zoon. Heel sneu. Jij kon het nooit goed doen. En als er weer eens een aanvaring was geweest, hadden jullie soms een half jaar of langer geen contact meer, althans niet per e-mail.

Talloze problemen
En haar verwijten waren hard: ‘dat ze altijd huilend bij je wegging’, ‘dat je eindelijk eens moest toegeven dat ze ongewenst kind was’ en ‘dat het altijd ging over de kinderen van je oudste dochter’. In alle verwijten zal wel een kern van waarheid zitten, vrees ik, en bij het laatste kan ik me van alles voorstellen. Behalve haar verwijten hadden jullie weinig gespreksstof, dus zal het al gauw over Carine en haar talloze, veelal verzonnen, problemen zijn gegaan.

Op je tenen lopen
Hoezeer je op je tenen moet hebben gelopen in het contact met haar, blijkt uit kleinigheden. Behalve aan je zus Clara met: ‘lieve zus’, begin je je mails nooit met een aanhef, behalve aan Charléne. Vooral als de correspondentie weer eens uit de hand was gelopen, en dat gebeurde zo’n twee keer per jaar, waarna ze als represaille maanden niets meer van zich liet horen. Je opende je mail aan haar dan met ‘Lieve Charléne’, waar niets op tegen is, behalve dat je dat bij ons nooit deed.

Kruiperige angst
Ik kan zelfs zien dat je bij perioden bang voor haar uitvallen moet zijn geweest. Sloot je naar je drie andere kinderen af met: ‘Veel liefs, ma’, Chaléne vielen loftuitingen te beurt als: ‘Bedankt lieve Charléne; ik ben er erg blij mee’. Er spreekt de kruiperige angst uit die je had voor je ex-man, altijd beducht voor een misstap en de volgende klap. Ik schreef al eerder dat je dochters geen slaag nodig hadden om je onder de duim te houden. Ze hadden aan verwijten en manipulatie genoeg. Nu ik je mail lees, valt me des te meer op hoe je dochters erin slaagden je angsten en schuldgevoelens uit te buiten: je schuldgevoel geen goede moeder te zijn geweest of je hypochondrische angst voor ziektes.

Verzonden e-mail
Vanaf morgen ga ik je ‘Verzonden Items’ lezen. Het lijkt me heel zwaar, omdat er veel nostalgische foto’s bij zullen zitten met ‘Veel liefs’ van jou erbij. Wat je gerust als compliment mag opvatten. is dat jij de enige in de familie was die mooie foto’s maakte.

Veel liefs,

Tuur

PS: Heb nu jouw prachtige foto van de Oude Gracht in herfstlicht als startscherm op mijn tv ingesteld en een herfstfoto van twee bootjes op de singel op mijn desktop. Beide met heel scherpe kleurcontrasten door de lichtval. Zo mooi heb je er maar een handvol gemaakt, waarschijnlijk omdat het niet altijd herfst is en insecten je specialiteit waren.

Lieve mam,

Vandaag ben ik op vrijwilligerswerk uitgegaan om weer iets van zin in het leven te vinden nu jij er niet meer bent. Iets met computerhulp om onder de mensen te komen.

Ik was nogal spraakzaam en degene die ik tegenover me had, wilde weten wat mijn achtergrond was, wat ik gestudeerd had en wat voor werk ik had gedaan. Aan het eind van het gesprek veronderstelde hij dat ik problemen had met luisteren en zei dat ik door hem heen had gepraat.

Luistervaardigheid
Ik dacht dat ik aardig aan mijn luistervaardigheden had gewerkt de laatste jaren. Ik ben hier vaker op gewezen. Niet genoeg dus. Lijk ik toch meer op Bert dan ik had gehoopt en heb ik nog wat te leren. Niet fijn om te horen, maar ik heb er het zwijgen toe gedaan. Mezelf rechtvaardigen of verdedigen heeft geen zin. Van open-zijn ging ik in dezelfde seconde op slot. Jij zou iets zeggen als: ‘Kan jou die stomme lui schelen’. Feedback of opbouwende kritiek gaf je nooit. En inderdaad: ik heb geleerd om laconiek in het leven te staan. Ik heb niets van die mensen aan en niets van hen nodig als ze me zo beoordelen. Dat heeft waarschijnlijk te maken met mijn aangeboren handicap. Uit zelfbescherming heb ik geeerd om alle commentaar in eerste instantie van me af te laten glijden, hoe bont die ook is. Als het nut heeft er iets mee te doen, dan doe ik dat.

Zwijgrecht
Ik had hem kunnen vragen een voorbeeld te geven om van te leren. Heb ik niet gedaan om de eer aan mezelf te houden en misschien omdat ik dat te confronterend vond. Volgende keer meer mijn mond houden, vragen stellen en het woord aan hen laten. Kan ik ook geen fouten maken. Het zwijgrecht is immers het belangrijkste recht dat je hebt, heb ik van mijn advocaat geleerd. Nu nog in praktijk brengen. Hier wreekt zich misschien dat ik sinds jouw dood zo weinig aanspraak heb. Ik ben zo verdrietig, mam.

Rijstwafels
Ik heb zelfs rijstwafels gekocht. Daar zitten weinig calorieën in, zodat vasten misschien makkelijker wordt als ik geen uitweg meer zie. Van het weekend proberen in hoeverre ze het hongergevoel dempen, samen met water of suikervrije tonic. Ze zijn zo droog dat ze met water, koffie, thee of tonic flink zouden moeten uitzetten in mijn maag. Het lijkt me een interessant experiment om uit te zoeken of stoppen met eten, ofwel in hongerstaking gaan, doenlijk is. Jij, Bert en Theo stopten alle drie met eten voor je doodging. Ik heb goede voorbeelden, maar waarschijnlijk is niet-eten moeilijker vol te houden als je gezond bent. Van’t weekend oefenen, misschien bevalt het totaal niet en wordt het hongergevoel ondraaglijk, ondanks sponsgeworden rijstwafels. Vandaag ga ik in elk geval iets lekkers maken: in wijn gestoofde bloemkool en broccoli met kaas. Dat eet ik graag.

Computerhulp
Met de computerhulp langs deze weg wordt het niets en ik vind het niet erg. Anders had ik naar één of ander verweg-buurthuis gemoeten. Als ik jou toch nog maar één keertje met je laptopje mocht helpen mam, zou ik niet ongeduldig zijn, omdat je me niet snapt. Daarna zou ik met je meegaan, hoever dat ook is.

Heel veel liefs en tot later mam,

Tuur

PS: Vandaag is weer een wanhoopsdag en ik weet niet waaraan dat ligt. Het begon na dat gesprek: huilen in de supermarkt, huilen op de fiets en huilen achter de computer en waarschijnlijk huilen tijdens het koken. Gisteren trouwens je jongste dochter nog een e-mail gestuurd, bedoeld als definitief afscheid. Ik eindigde met: ‘Het ga je goed’ en hoop dat ze een goed verstaander is en niet plotseling voor mijn deur staat. Ik vond dat ze moest weten dat we hetzelfde denken over de kwalijke rol van je andere dochter in jouw leven en dat ze ons beider ruimte om bij jou te zijn, heeft ingepikt. Misschien troost het Charléne. Bevestiging is voor haar het hoogste goed, dus waarschijnlijk is ze er blij mee. Ik hoef het niet te weten.

 

 

 

 

Lieve mam,

Sinds lang wandel ik weer eens door het mooiste park van Utrecht. Kwam langs het Rosarium, waar je ouders hebben gewandeld voordat jij kwam en liep door het eikenlaantje langs de begraafplaats. Ik heb nog niet kunnen uitmaken of dat er toen al was.

Je ouders, of wat er nog van over is, liggen al 35 jaar onder hoge, donkere bomen in Bilthoven. Tien jaar geleden gingen jullie er nog als drie broederlijke zussen schoffelen en bloemen leggen al zag ik jou dat niet doen: nu is je zus Clara alleen en hangt jouw as in een tasje in mijn schuur.

Veel liefs ma
Ik ging naar Bloeyendael met mijn ziel onder de arm. Las je e-mail en dat stemde me weer intens verdrietig, terwijl het de laatste dagen iets beter leek te gaan, althans: ik huilde minder. Je kwam weer zo dichtbij met: ‘Veel liefs ma’. Ik kan teruggaan tot ver in 2017 en ben nu ergens halverwege 2023. Ik heb dus nog wel even te gaan en hoewel het pijn doet om alles te lezen, ga ik ermee door. Misschien kom ik nog wat meer te weten over je vreugde en je angsten of vind ik foto’s die ik nog niet heb waar jij op staat.

Jouw aandacht
Gisteren was je jongste dochter jarig. Dat ze geen kaartje of telefoontje van je heeft gekregen, kan ze je gelukkig niet meer verwijten. Naar je kleinkinderen, je zus Clara en broertje Wim ga ik voorlopig jouw rol overnemen en hun jaarlijks een kaartje sturen. Zo wil ik jou gedenken: met dezelfde aandacht die jij voor ons had.

Zonsondergang
Ik streek neer op een bankje in de late zonsondergang; nu is de lucht dreigend bewolkt en gaat het waarschijnlijk regenen. Sommige bomen en struiken verkleuren en kalen al; het meeste is nog donkergroen. Herfst en jij bent al vier maanden weg.

Tot later mam,

Tuur

PS: Ik liep nog langs de gedenksteen voor Eva die vlak voor de Berekuil werd doodgereden. Normaal heb ik altijd een bloemetje bij me of een rozebotteltak. Tot aan jouw dood vond ik dat belangrijk, maar nu stond ik voor het eerst sinds jaren met lege handen. De droogbloemen die ik er maanden geleden had gezet waren verregend en verwaaid. Ik voelde me haast schuldig tegenover een meisje dat ik nooit heb gekend. Volgende keer beter; jouw dood overschaduwt alles.

 

Lieve mam,

Na vier maanden van instanties opzeggen, foto’s selecteren, nalatenschap verdelen, brieven lezen en elke dag een brief aan je schrijven, kom ik er nu toe je e-mail te lezen. Er blijkt dat je een maand voor je dood gestopt bent met e-mailen. Bellen deed je al langer niet meer. Je trok je steeds verder in jezelf terug.

Je zus gaf regelmatig aan verdrietig te zijn dat je niets van je liet horen. Tussen de regels gaf je in de laatste maanden voor je dood wel eens aan dat je je ‘klote’ en verdrietig voelde, maar niemand, behalve jijzelf leek te beseffen dat je einde naderde. Ook ik niet, hoewel de prognose duidelijk was: driekwart jaar ongeveer.

Mailcontact
Je had in die tijd veel mailcontact met je tirannieke ex-man Theo, vader van je drie jongsten. Hij had kort achter elkaar drie hartaanvallen achter de rug en ook voor jou kwam het einde in zicht. Theo zei daarover nooit iets en vroeg  er evenmin naar, maar stuurde je als troost rijmelarijtjes van aanbidding, waarmee je blij was.. Jij laat wel af en toe blijken met hem te doen te hebben. Anderzijds verwijt je Theo vier dagen voor zijn dood nog dat hij je financieel altijd heeft laten stikken, terwijl je toch ‘ook twintig jaar voor zijn kinderen hebt gezorgd’. Hij vond je klacht nogal ontijdig en daar kan ik hem, gezien zijn toestand van ‘hijgend hert’ op weg naar euthanasie, alleen maar gelijk in geven. Jullie begrepen niets van elkaar, maar zochten elkaar sinds Berts dood op tegen wil en dank, omdat ‘iets beter is dan niets’, al gold dat laatste vooral voor jou.

Mislukt huwelijk
Theo wilde op de valreep nog iets van zijn mislukte huwelijk met jou goedmaken en jou alsnog voor zich winnen. Zijn gelijk halen, zogezegd. Het lukte niet, omdat je manipulantendochter met haar alomtegenwoordigheid in je huis en je leven alle tijd en ruimte had om op je gemoed te werken en onrust te stoken, zoals ze altijd had gedaan.

Doodvonnis
Hoe weinig wij beseften hoe slecht het met je ging, blijkt wel uit de mailwisseling met je jongste dochter Charléne. Op de dag van je kankerdiagnose kreeg je twee verwijtende mails: ‘dat ze er wel voor je zou willen zijn, maar dat je andere dochter haar in de weg zit’. En de verwijten blijven komen tot een paar maanden voor je dood. Walgelijk om te lezen en niet alleen omdat je mijn moeder bent. Ook omdat het laat zien hoezeer ze door zichzelf in beslag genomen wordt, zelfs als jij net de facto, een doodvonnis hebt gekregen.

Rotstreek
Laat ik voor één keer bescheiden zijn in mijn oordeel: ik was er immers nauwelijks in de laatste maanden voor je dood, omdat je manipulantendochter eerst weigerde tegen me te praten en daarna liet weten: ‘me een rotstreek niet vergeven te hebben’. Ik was het zat, de emmer was vol, overvol en ik was bereid jou eronder te laten lijden. Waar Charléne jou verwijten maakte die feitelijk gericht waren tegen je manipulantendochter, bleef ik in de laatste maanden van je leven weg, en kwam ik de laatste jaren ook minder bij je. Ik voelde mij net als Charléne belemmerd in de beperkte ruimte die Carine voor ons overliet. De vraag of zij in de eerste plaats jouw eenzaamheid verdreef, of je vooral hinderde door ons weg te jagen met haar overheersende aanwezigheid, kan niet meer beantwoord worden. De enige die daarop nog een ander licht zou kunnen werpen, is je jongste zoon Robert. Heeft hij ook zijn gedrag aangepast aan je manipulantendochter of niet? Het is mijn eer te na om het de dief van mijn erfdeel zelf te vragen, dus zal het antwoord van zijn zoon moeten komen. Ik ben er wel nieuwsgierig naar. Feit is dat hij mij verwijten maakt dat hij aandacht tekort is gekomen, en niet Carine.

Vergissing
Als ik je e-mail lees, of bekijk, want behalve foto’s zat er zelden iets van betekenis in, want daarvoor waren je typevaardigheid en vermogen tot zelfreflectie te gering, lijkt het alsof je elk moment zou weer kunnen bellen. Het lijkt een vergissing dat je er niet meer bent. Maar ik huil niet voor niks.

Tot morgen mam,

Tuur

PS: Ik heb de afgelopen drie dagen minder gehuild, hoewel een paar mailtjes wel tranen trokken. Voorlopig moet ik niet langs je ontmantelde huisje gaan en geen filmpjes kijken met jou in de hoofdrol. Tot nu toe alleen in je Postvak IN gekeken, waar ik vooral berichten van anderen aan jou gelezen heb. Ik denk dat de Verzonden Items meer emoties zullen losmaken, omdat jij die teksten geschreven hebt en er vaak foto’s bij zullen zitten. Ik ben nu ruim anderhalf jaar terug in de tijd. Je mailtjes klonken nog redelijk onbezorgd: van kanker was nog geen sprake.

Lieve mam,

Vandaag bij Inge Broekman geweest. Ze werd 60. Best kans dat ik haar tien jaar geleden voor het laatst gezien heb, toen ze 50 werd, maar blijkbaar is dat genoeg voor vriendschap.

Ik ben er niet achter gekomen hoe jij op het spoor van kunstenaar Willem Broekman bent gekomen of omgekeerd. Inge meent dat jullie beiden lid waren van een Betuwse kunstkring. Ik kan me nauwelijks voorstellen dat je ergens lid van was, maar ik zou Carine nog eens kunnen vragen: misschien weet zij meer. Het moet ergens begin jaren tachtig geweest zijn.

Je oudste kleindochter mailde nog om iets af te spreken. Ze weet waarschijnlijk van Carine dat het niet goed met me gaat. Vandaag ging het redelijk, trouwens. In de trein richting Deventer huilde ik nog en ik vroeg me af of ik met mijn tranenstroom een verjaardag zou gaan bederven, maar éénmaal bij Inge hoefde ik niet meer te huilen en kon ik zelfs min of meer normaal over je praten. Blijkbaar had ik voldoende afleiding onder vrienden en maakte ik me zorgen om niks.

Goede herinneringen
Inge zei nog dat ze goede herinneringen aan jou en ons huis had: dat het zoete inval was en dat ze zich op haar gemak voelde bij je. Vrienden als Tony en Erik laten zich op dezelfde manier over jou uit en dat pleit voor je. Niemand doorzag blijkbaar dat achter die façade van gastvrijheid huiselijk geweld schuilging.

Betweter
Wie er ook waren: Thaddeus de Heer en zijn jongere broer Johan. De naam Thaddeus herinner je je vast nog wel. Ook later hebben we het nog wel eens over hem gehad. Dat het een betweter was geworden die een ander zijn mening niet gunde en gelovig was als gemalen poppenstront. Johan en Inge hebben als jonkies nog wat met elkaar gehad, althans dat deed de ronde in ons vriendenclubje van toen. Johan liet doorschemeren dat hij Thaddeus in een eigen wereld leeft: hij gelooft in complotten en vindt Putin een goeie kerel. Tot die conclusie was ik al lang geleden gekomen. Hoe zulke lui een vrouw en kinderen kunnen krijgen, is mij een raadsel.

Hoogleraar filosofie
Wat ik bijzonder vond, was het verhaal dat Johan vertelde in de trein terug naar huis. Zijn vader kwam uit een arbeidersgezin en werkte zich op tot hoogleraar filosofie. Hij zag het liefst dat ook zijn zoons hoogleraar werden en stelde daarom extreme eisen aan hen, waardoor Johan zich impliciet door zijn vader gekleineerd voelde.  Hun moeder gaf geen weerwerk, want kwam uit een traditioneel Arabisch vluchtelingengezin, waar de man de baas is. Johans en Thaddeus’ moeder werd dus volkomen overvleugeld door hun hoogleraar-vader. Hij sloeg haar niet, zoals Theo jou wel deed, maar een volwaardige inbreng in het gezin had ze niet, laat staan een eigen leven. En dat is de parallel met jouw situatie: jij werd ook klein gehouden door een overheersende echtgenoot, maar dan onder bedreiging.

omgekeerde parallel
Met Johan zag ik een omgekeerde parallel: van hem werd verwacht dat hij de maatschappelijke ladder even hoog zou beklimmen als zijn vader; van ons werd helemaal niets verwacht, maar we werden evenmin gedwarsboomd. Misschien chargeer ik een beetje en doe ik jou daarmee tekort, maar het enige beetje culturele besef is me op school bijgebracht. Mijn slotconclusie voor vandaag is dat Johans lot met een vader die torenhoge eisen aan zijn zoons stelde, niet uniek is en het mijne ook niet. Als je Johan en mij ziet als twee spelende kinderen, dan heeft Johan in zijn jeugd bovenaan op de wip gezeten en ik beneden. Hij is nu docent en werkt met hoogbegaafden en ik heb de conclusie maar weer eens getrokken dat ik daarvan aardig wat verschijnselen heb. Een voorbeeld: Arjan vroeg mij vlak nadat je was overleden: ‘Hoe gaat het?’ en ik legde aan een psycholoog uit dat hij had moeten vragen: ‘Hoe gaat het, vandaag?’ of ‘Hoe voel je je vandaag?’ Dat is ook de frase die in het Engels gebezigd wordt: ‘How are you today?’ Dat is voor mij een wereld van verschil. Op ‘Hoe gaat het’, kon ik alleen maar antwoorden: ‘Slecht, want mijn moeder is net overleden’. Op ‘Hoe gaat het vandaag’, zou ik bijvoorbeeld kunnen zeggen: ‘Beter dan gisteren, want vandaag heb ik niet niet gehuild’. Johan legde uit dat de behoefte aan adequate vragen en antwoorden typisch is voor hoogbegaafden. Ik begrijp nu ook beter waar de behoefte vandaan komt om zo precies mogelijk te formuleren wat ik opschrijf: hoogbegaafden worden kriegel van multi- interpretabele teksten. En inderdaad: ik ben iemand die behoefte heeft aan duidelijkheid, heldere communicatie en niet aan halve afspraken. Ik zeg daarmee niet dat ik hoogbegaafd ben, maar het gedrag heb ik wel, inclusief het ongeduld van: ‘Begrijp je het nou nog niet?’ Vandaar dat ik je geen computerprogramma’s wilde uitleggen en Robert dat moest doen. Ik onderhield je laptop: hij legde uit hoe hij werkte.

Einstein
Je jongste zoon noemt me niet voor niets ‘Einstein’ als hij zich argumentatief in het nauw gedreven voelt, zoals rond de erfenis. Een revalidatie-arts en een arbeidsdeskundige hebben beiden hoogbegaafdheid gesuggereerd. Het is nooit vastgesteld.

Is het toch nog weer een lange brief geworden, mam en heb ik een paar nieuwe inzichten opgedaan, bijvoorbeeld dat ik niet huil als ik in een veilige omgeving ben met mensen die ik vertrouw. Dat is goed om te weten, want dan hoef ik geen verjaardagen over te slaan. Want ik zag er serieus tegenop om naar Inge te gaan.

Veel liefs,

Tuur

PS: Voorlopig moet ik geen filmpjes meer kijken waarop je staat, want ze trekken onmiddellijk weer tranen los, inclusief het gevoel van machteloosheid in de hospice. Foto’s kan ik iets makkelijker zien. Afstand van je nemen, hoewel ik dat niet wil. Uit zelfbehoud. Gisteravond eindigde in tranen, hoewel het de rest van de dag best goed was gegaan. De filmpjes blijven op mijn smartphone staan, zodat ik altijd even je stem kan horen als ik hem dreig te vergeten. Ik besef nu dat, op het moment dat ik jouw filmpjes kan zien zonder te gaan huilen, jij een rustig plekje hebt gevonden in mijn hart.

Lieve mam,

Eigenlijk wilde ik niets schrijven vandaag. Gisteren heb ik ook overgeslagen. Afgelopen zondag, toen ik bij je huisje was geweest, had ik een echte terugslag: huilde veel en at minder, hoewel ik wel nasi gemaakt had. Dat vind ik altijd lekker, maar één keer per dag is dan genoeg. Dat is een patroon: hoe verdrietiger ik ben, des te minder trek ik heb. Na drie dagen werd de wanhoop iets minder.

Het gaat, zolang ik met jou bezig kan zijn. Gelukkig heb ik vrij veel contact met Tony. Gisteren zijn we naar het muzieklokaal geweest waar Braziliaanse muziek werd gespeeld. Verder hoor ik van niemand iets.

Telefoongesprekken
Als ik bij je kwam, vroeg je vaak: ‘Heeft er nog iemand gebeld?’ Het leek een frase om maar iets te zeggen te hebben. Ik antwoordde dan meestal naar waarheid: ‘nee’, en voelde me verplicht om je gerust te stellen door te zeggen dat ik geen behoefte heb aan telefoongesprekken. En meestal was dat ook waar, maar zelfs nu jij er niet meer bent hoor ik van vrijwel niemand iets en jou kan ik nooit meer bellen en Theo ook niet. Het is verschrikkelijk mam, haast ondraaglijk.

Weblog bijgewerkt
Dit wilde ik allemaal niet opschrijven, maar alleen dat ik alle afbeeldingen van schilderijen en wandkleden op je weblog zet. Ik heb overwogen om je weblog geschikt te maken voor mobiele telefoon, maar je vond hem mooi zoals ik hem in 2011  voor je gemaakt had en ben bang dat je hem straks niet meer herkent. Er bleken nog veel foto’s van kunstwerken die ik nooit heb gezien, of die ik me niet herinner. Ik begrijp niet waar de originelen gebleven zouden kunnen zijn. Het is fijn ze nu te zien en te weten dat ze binnenkort ook in Google-afbeeldingen worden getoond.

Creatief veelzijdig
Waarom ik deze brief begonnen ben, is dit: waarom heb ik nooit eerder gezien hoe goed je was, hoe veelzijdig en hoeveel je kon, laat staan dat ik je er ooit iets van heb gezegd? Ik weet dat je in de jaren zeventig en tachtig geregeld exposeerde, tot aan de centrale bibliotheek Utrecht aan toe, maar je was nog tot veel meer in staat dan ik dacht. Van niks maakte je iets, met niks maakte je iets. Tussen je afbeeldingen vond ik een ‘zonsondergang’, zoals ik me die herinner van het strand bij De Koog op Texel. Op het eerste oog ziet het er onbeholpen uit, gemaakt met het allersimpelste grafische programma dat er bestaat. Microsoft Paint. De kinderlijkheid en de eenvoud paste bij jouw onbevangen naïviteit. Je werkte zonder muis en hebt nooit een computercursus gedaan. Je zwakte werd ineens je kracht. Je had alleen maar primaire kleuren tot je beschikking en je oog voor compositie. Daarmee ‘schilderde’ je de zonsondergang op Texel. En heeft iemand je ermee gecomplimenteerd? Ik in ieder geval niet. Dat doe ik nu alsnog, nu het te laat is om je lage zelfbeeld te boosten. Dit wilde ik je schrijven mam, en het lucht me op.

Verjaardag
Morgen naar Inge in Deventer, de dochter van Willem Broekman die, zo vertelde ze op zijn uitvaart, een ernstige narcist was. Er zijn er meer zoals hij, zoals jouw grote liefde Bert. Maar dat zag jij als meisje natuurlijk niet. Je viel voor zijn branie en brutale bek en daardoor ben ik er uiteindelijk gekomen.

Tot morgen mam,

Tuur

PS: Plotseling schiet me te binnen dat je oudste dochter altijd praat in termen van ‘haat’ en ‘haten’ en altijd alles voor een ander invult, zoals hoe jij Theo moest blijven haten en dat je jongste zoon, Robert geen behoefte zou hebben om jouw as te verstrooien. Bij jou leidde dat ertoe dat je zelf niets meer kon en hoefde te beslissen. Dat werd voor je gedaan. Het zal wel kenmerkend zijn voor de hypoconder-manipulant die Carine is.

Lieve mam,

Hoe eenzaam moet je geweest zijn, overgeleverd aan je manipulantendochter en de doodsangst, huilend op de bank. Een zoon met jong gezin in Amsterdam, een dochter die je alleen verwijten maakte en ik die steeds meer wegbleef. Je poepte jezelf onder, rook het niet meer en als je het merkte, ging je in je badje zitten, omdat je jezelf niet goed meer kon verschonen.

Je wilde het voor je zoons niet weten, dus je belde ons af, of we mochten niet komen. Verder belde je ons steeds minder en nam je de telefoon steeds minder op: waarschijnlijk wilde je ons niet tot last zijn met je verdriet. Waarover moest je praten: ‘Dat het slecht ging?’ ‘Dat je bang was om dood te gaan?’ Dat wilde je niet. Liever stak je je kop in het zand.  En thuiszorg kreeg je niet, want die had je op instigatie van je manipulantendochter geweigerd als ‘nutteloos’.

Vrijwilliger
Ik voelde wel dat je eenzaam was, maar onderschatte de urgentie. Ik zocht een vrijwilliger, een meisje, maar zette niet door. In je laatste maanden had ik iemand gevonden die vlak achter je woonde, maar ik durfde haar niet uit te leveren aan je dochter en jouw angsten.

Verdrietig
Waarom schrijf ik dit alles op? Omdat ik vanavond een enkele e-mail onder ogen kreeg van je zus Clara aan jou van vier maanden voor je dood, waaraan ik zag hoe verdrietig je moet zijn geweest. Clara kwam anders nooit bij je, in je piepkleine, propvolle uitdragerijtje. Nu wel, omdat je niet meer naar haar toe ging. Toch heb ik van Clara begrepen dat ook zij niet heeft gezien dat je de facto stervende was. En ondertussen had je jongste dochter je nog geen maand eerder de zoveelste verwijtmail gestuurd. Nu ik zoveel over je heb opgeschreven en nieuwe inzichten heb opgedaan begrijp steeds minder hoe ik welbewust bij je ben weggebleven, terwijl ik er als enig kind voor je had moeten zijn.

Veel liefs,

Tuur

Lieve mam, 

Vandaag en gisteren heb ik veel foto’s op je creatieve weblog gezet, vooral landschappen en vlinders, maar ook nog drie tekeningen en een stilleven. Vooral dat stilleven verraste me, want ik kende het niet. Er is een hand op te zien die naar een ontluikend bloemetje reikt en er staan geknakte bloemen op.

Het is zoals jij veel schilderde: met symbolen tussen leven en dood, tussen hoop en vrees. En nu is mijn vrees bewaarheid geworden en hoef jij niet meer bang te zijn. Het klinkt als de omgekeerde werkelijkheid, maar het is de werkelijkheid.

Facebook
Veel vlinders komen van Facebook die jij er ooit op had gezet, maar ze werden nooit door Google gevonden, omdat alleen je vrienden ze konden zien. Ik had je profiel alsnog graag op ‘Openbaar gezet’, maar dat moet dan per bericht afzonderlijk, handmatig worden gedaan en dat is te veel werk. Vandaar dat ik je mooiste foto’s van Facebook op je eigen weblog heb gezet. Over een paar dagen heeft Google deze gevonden en verschijnen ze onder jouw naam in de zoekresultaten onder ‘Afbeeldingen’. Je was daar altijd zo trots op en dat wil ik zo houden, hoewel jouw ogen nooit meer zullen zien en je handen nooit meer zullen Googlen. Dat zal ik voor je doen.

Vrijwilligerswerk
Binnenkort heb ik een afspraak om nieuw vrijwilligerswerk te gaan doen: digibeten wegwijs maken op de computer in Utrecht, zoals ik bij jou heb gedaan. Kan ik misschien mijn ongeduld afleren en didactische vaardigheden aanleren. Als het klikt, kom ik in elk geval nieuwe mensen tegen; vooral ouderen denk ik. Onder de mensen komen is stap één om met jouw dood om te leren gaan. Daarna moet ik me weer nuttig en gewenst gaan voelen, anders heeft het leven geen zin meer.

Tot later mam,

Tuur

Tuur

PS: Plotseling moet ik weer denken aan die anekdote op de familiebijeenkomst. Schaamteloos vertelde je hoe je had laten beetnemen door je ex-echtgenoot, die een alias had aangenomen van Thierry Velositov, een verbastering van Theo Vlug en van de achternaam van een ooit beoogd schoonzoon. Je zus noemde je ‘goedgelovig en naïef’ en dat was je zeker. Deze Thierry had een Facebookprofiel laten aanmaken door een handige werknemer en hij speldde je de gekste dingen op de mouw. Facebookvrienden kan hij niet gehad hebben, maar daar lette je niet op. Jij liet je vlijen en slaan. Vlijen met mooie verhalen en slaan, doordat hij bagatelliseerde wat er in jullie huwelijk was gebeurd. Blijkbaar had je deze Thierry Velositov blindelings in vertrouwen genomen. Tegelijk paaide hij jou met sterke verhalen ‘dat hij met Putin op jacht was geweest’ en met hem bevriend was. Een beetje als dat verhaal van de ex-minister van Buitenlandse zaken die in de dacha van Putin een gesprek had afgeluisterd en daarna moest aftreden. Je liet je uit vrije wil paaien en slaan, door dezelfde man met wie je getrouwd was geweest. Als eenzame ziel was je blij met alle aandacht. Bij deze herinnering, valt me de analogie met je huwelijk pas op. Heel misschien is er nog iets van terug te vinden in Facebook-messenger of in je e-mailcorrespondentie, maar het moet zeker tien jaar geleden zijn; waarschijnlijk langer. Pas toen je mij over deze Thierry verteld, viel Theo door de mand. Ondertussen had je jezelf wel voor gek gezet voor de hele familie.

 

 

Dag mam,

Eigenlijk weet ik niets te schrijven, maar begin er toch aan. Mijn poetsjongen is hier. Knap jochie: half Japans, half Papoea en iets Nederlands. Weet blijkbaar nog niet wat hij studeren wil en of hij studeren wil.

Denk er ineens aan hoe je achter de laptop zat te één-vinger-typen. Zo onbeholpen en aandoenlijk. En op dezelfde manier moet je ook je foto’s bewerkt hebben en je e-mails geschreven. Zelfs zonder muis. We lieten je maar begaan.

Brieven lezen
Ik schrijf maar wat om niet te hoeven huilen en Pepijn niet in de weg te lopen tijdens het poetsen. Ga ik nu maar even een paar brieven lezen. Het zijn er niet zoveel meer en ik verwacht niet dat er veel bijzonders in staat.

In de eerste maanden van 1961 schrijf je elke week wel een brief vanuit Gouda, waar je op kamers zat, naar je ouders. Ik proef eruit dat je heimwee had. Je dacht vooral veel aan je kleine broertjes of ‘de jochies’, zoals we in Utrecht zeggen: Wim en Bram, die op dat moment zes en acht jaar oud waren en met wie je veel op stap ging toen je nog bij je ouders inwoonde.

Bouty
Uit twee brieven van huisvriend van je ouders en jouw kamerverhuurder Bouty, blijkt dat hij verliefd was op je jongere zus Loes. Jij zei daar wel eens iets over en ik geloofde daar nooit in, omdat Bouty minstens 25 jaar ouder was dan zij. Ook Loes en Bouty zijn er niet meer, maar van verliefdheid van zijn kant is wel degelijk sprake geweest. Zo vreemd om me te realiseren dat het geen relevantie meer heeft en dat ik dit alleen kan opschrijven, omdat ik je brieven niet heb weggegooid.

Geen troost
Ik doe nu twee dingen tegelijk die met jou te maken hebben: deze brief schrijven en schilderijen en wandkleden op je weblog plaatsen. De laatste dagen troost me dit bezig-zijn met jou om een monumentje voor je op te richten niet. Ik huil veel om je en toch heb ik de onbedwingbare behoefte om door te gaan en deze brievenreeks ergens af te ronden. Anders heb ik niets meer en ben jij voorgoed weg. Maar het blijft niet te bevatten dat jij al die brieven geschreven hebt die ik in mijn hand had, in een tijd dat jij het leven nog voor je had en ik er nog niet was. De brieven zien er niet naar uit dat je er diep over nadacht: er staat weinig bijzonders in, maar ze zijn wel van jouw hand; je bent er voor gaan zitten en hebt ze geschreven in jouw onberispelijke onderwijzeressenhandschrift.

Intake Humanitas
Vanmiddag komt iemand van Humanitas voor een intake-gesprek. Misschien kunnen zij een vrijwilliger bemiddelen met wie ik over jou kan praten of die het niet erg vindt dat ik om je huil. Ik weet niet wat ik kan verwachten, maar alles is beter dan zoals ik me nu voel. Als ik Nicole een berichtje schrijf, interpreteert ze dat alsof er ‘licht aan het einde van de tunnel komt’. Maar sinds ik bij je huisje ben geweest, op de groene tuinstoel zat, naar binnen keek en ontmanteld sanitair zag liggen, lijk ik weer terug bij af en heeft de radeloosheid weer toegeslagen. Op Nicole reageer ik dan maar niet. Wat heeft het voor zin om ‘haar licht aan het einde van de tunnel te betwisten?’ Ze kan er alleen maar een ongemakkelijk gevoel van krijgen en mijn laatste vrienden moeten niet afhaken.

Tot later mam,

Tuur

PS: De man van Humanitas was nog hier, een zekere ‘Kees’, aardige kerel die gaat proberen een vrijwilliger te vinden met wie ik kan praten. Ik heb voorkeur uitgesproken voor een vrouw, zonder dat dat een wet van Meden en Perzen moet zijn. Heb ook aangegeven dat ik geen twintig jaar meer ga volmaken als ik zo verdrietig blijf. Ook de huisarts belde nog dat ze akkoord is met mijn euthanasie- en wilsverklaring. Dat betekent dat ze worden toegevoegd aan mijn patiëntendossier en waarschijnlijk dat ze periodiek moeten worden besproken en herbevestigd. Jij had daar ervaring mee, maar de euthanasieverklaring was uiteindelijk overbodig. Op termijn moet ik nog komen met een vertegenwoordiger die namens mij beslist, mocht ik uiteindelijk zelf niets meer kunnen aangeven. Ik zal Tony vragen, maar, omdat hij net zo oud is als ik, zou het goed zijn als er ook een jonge vertegenwoordiger is. Je kleindochter Lyra zou het beste zijn, maar ik denk dat het nu ontijdig is haar te vragen. Zij zal ook volzitten met verdriet.

 

Lieve mam,

Om twaalf uur belde Tony me uit bed. Maar goed, anders was ik blijven liggen. Behalve voor het werken aan jouw nalatenschap en weblogs, heb ik geen reden meer om op te staan. En als ik op bed lig, dan huil ik tenminste niet.

We hebben samen muziek geluisterd en hij is één van de weinigen die hoort dat het heel veel beter klinkt dan de radiowekker thuis. Hij deed er even over voor hij wist waar hij op kon letten, maar hij hoorde ook het verschil tussen het muziekprogramma dat bijna iedereen gebruikt en dat van mij. Ik vond het een bijzondere ervaring en hij ook.

Anti-psychotica
Tony heeft ook contact met Carine die inmiddels heel zware anti-psychotica schijnt te slikken tegen haar angsten, voor zover ik begrijp. Ze dacht er ook aan zich op te laten nemen. Goed dat jij dat allemaal niet meer hoeft mee te malen, mam. Sinds ik gisteren bij je huisje ben geweest, huil ik weer veel meer, omdat ik me niet kan voorstellen dat ik verder moet zonder jou. Ik kan eigenlijk nauwelijks geloven dat jij en Theo er niet meer zijn en elkaar nooit meer per e-mail in de haren zullen zitten. Een levenlang vertrouwd onbegrip is voor altijd achterhaald en dat maakt me wanhopig, mama.

Landschapsfoto’s
Ik heb een nieuwe pagina aangemaakt op je kunstzinnige weblog, waarop ik al je landschapsfoto’s heb gezet. Het zijn bijna allemaal herfst- en winterfoto’s, gemaakt in het Zocherpark, langs de singel. Je maakte ze waarschijnlijk als alternatief voor je vlinderfoto’s uit de zomer. Nu ik ze zo onder elkaar zie, valt me op dat de winterfoto’s meestal grijs-wit zijn, gedomineerd door lichte sneeuw, en de herfstfoto’s gekenmerkt worden door schel licht met scherpe contrasten in licht en donker. Door jouw foto’s is me duidelijk geworden dat de zeventiende-eeuwse landschaps- en zeeschilders hun schetsen allemaal in de late herfst maakten of uitwerkten, Er is één foto bij van de Oude Gracht in de herfst die ik graag wil ophangen in de keuken, mits hij scherp genoeg is. Dat wil ik navragen bij de fotowinkel. Mits scherp genoeg, kan ik hem daar laten afdrukken en inlijsten. Ook de foto is erbij, waarop je straatje vervormd te zien is door een regendruppel.

Ik ga nu maar even een paar pannenkoeken bakken; ik moet toch iets eten, hoewel ik geen trek heb als ik zo verdrietig ben.

Liefs en tot later,

Tuur

PS: Vanavond meerdere brieven van en aan jou gelezen. Er was een liefdevolle brief bij van je ex-echtgenoot Theo, terwijl je in de psychiatrische kliniek zat met een post-natale depressie. Hij bracht verslag uit over hoe het met ons kinderen ging en hoe hij je jongste, die dan vijf maanden oud is ergens onderbracht, geholpen door je zus Loes. Het meeste wist ik niet. Theo beloofde je ‘zo goed mogelijk te helpen als je weer beter bent’ en schrijft ‘dat hij van je houdt’. Het ziet er oprecht uit en hij heeft zelfs in een mooi handschrift geschreven in plaats van zijn gebruikelijke blokletters. Hij eindigt met: ‘Dag lief’. Bijna niet te geloven dat hij dezelfde is die je sloeg, bedreigde en ‘nam wat hem als man toekwam’. Wat jammer dat we hierover niet meer kunnen praten, mam. Fijn dat dit bewaard hebt en ik het alsnog kan lezen. Vond ook wat gewaagde foto’s uit het midden van de jaren tachtig, waarop je ‘goed voorzien bleek’ en je donkerrood henna-haar had.

Lieve mam,

Ik zit nu op de groene tuinstoel die nog steeds voor je raam op de stoep staat. Niemand wil hem blijkbaar meenemen.

Als ik naar binnen kijk, zie ik dat het sanitair al gesloopt is: ik zie in elk geval een spoelbak en een toiletbril in de woonkamer liggen. Blijkbaar is de renovatie al begonnen.

Ik wilde weten hoe het voelt om van het Muzieklokaal naar jouw huisje te fietsen: de Oude Gracht en de Twijnstraat af van Noord naar Zuid, zoals ik zo vaak deed. Je maakte dan meestal een tosti met kaas en sambal voor me als bodempje voor het bier en de whiskey die eroverheen zouden komen. Na je kankerdiagnose werd het steeds kariger, omdat je zelf nauwelijks nog boodschappen deed. Ik vond het niet erg, maar het deed ook geen belletje rinkelen over een naderend einde. We knapten je keuken op met een nieuwe, schone vriezer, koelkast en een elektrische tweepitter, terwijl je in het ziekenhuis lag. Ik monteerde rode handgrepen aan de keukenkastjes, omdat jij dat graag wilde. Waarschijnlijk uit zelfbescherming liet ik niet tot me doordringen dat het maar voor even zou zijn. Je keuken knapte daadwerkelijk op en ik heb dat ook zo gezegd. Ik herinner me niet dat je erop reageerde. Jij besefte donders goed, veel beter dan wij, dat het opruimen was begonnen. Je hield je mond, zoals je altijd had gedaan: uit schuldgevoel, wanhoop of om ons te sparen.

Rieten tuinstoel
De rieten tuinstoel staat nog bij buurvrouw Joke voor de deur, dus blijkbaar leeft ze nog. De éne kankerdiagnose is de andere niet en ze heeft een veel betere behandeling gehad, denk ik. Of ze was er gewoon op tijd bij en jij niet.
Buurvrouw Joke doet niet open of is er niet. Jammer, anders had ik misschien even over je kunnen praten.

Pling-plongbel
Ik had verwacht dat ik zou moeten huilen, maar voorlopig niet. Je ontmantelde huisje is niet meer van jou. Je pling-plongbel doet het nog, maar galmt erg.
Pas in het binnentuintje aan je straat waar we vorig jaar nog op het bankje gezeten hebben en ik je hand vasthield, moest ik een beetje huilen. Carine en ik hebben er een paar weken terug wat van je as verstrooid. Dat was goed. Ga haar nu even bellen, misschien wil ze komen om je te gedenken, en anders ga ik naar huis. Langzaam overvalt me weer de onvoorstelbaarheid van je dood. Intussen is er al weer een brief af en geeft Carine niet thuis.

Pas op weg naar huis komen de echte tranen, omdat er niets meer is om naar terug te gaan. Omdat er niets meer is. En plotseling, als ik deze brief afgeschreven heb, word ik weer zo radeloos als in het begin, alsof deze woorden vertraagd tot me doordringen. Ik hoor mezelf piepen en snotteren, terwijl ik zou willen gillen en schreeuwen dat je terug moet komen, mam. Maar dat heeft nog nooit geholpen en wat zouden de buren er wel van denken? Al bij al weer veel en radeloos gehuild na vertrek van je hofje. Ik houd het niet lang vol zo. Het voelt uitzichtloos. Om je toch nog iets troostends te doen in jouw nagedachtenis heb ik twee mooie vlinderfoto’s op je creatieve blog gezet en weet ik nu hoe een Atalantavlinder en een gehakkelde Aurelia eruit ziet: beide oranje met vlekken, maar net een beetje anders. Maar wat raar dat ik je nooit gevraagd heb wat je op een mooie dag aan insecten ‘gejaagd’ had. Hier had je geen namen bijgezet, hoewel ik de foto’s opvallend mooi en scherp vond. En: je had er geen digi-lijstjes omheengeklooid. Waarschijnlijk weet ik nu ook hoe jij erachter kwam hoe een vlinder heette die je gespot had. Gewoon door te Googlen op: “Oranje vlinder met donkere vlekken”, zoals ik gedaan heb. Volkomen bizar dat we er nooit over gepraat hebben. Je stuurde de foto’s soms wel door. Het troost me om alsnog iets van je werkwijze te begrijpen. Ik ga zeker verder met het plaatsen van mooie insectenfoto’s op je blog. En ik ga een categorie landschappen toevoegen.

Tot later,

Tuur

PS: Hoewel ik alle brieven aan jou gecorrigeerd heb, moest ik voor het slapen gaan nog even met je bezig zijn. Ik heb twee getekende portretten toegevoegd aan je kunstzinnige weblog. Eén pasteltekening vond ik tussen je brieven bij een werkstuk over verslaving met twee sticky-rokende jongeren en op de andere sta jij zoenend met je tweede echtgenoot. Beide geen ‘hogere kunst’, maar gemaakt door jouw naïeve zelf. Had ik je maar eerder begrepen, wie weet had ik je dan kunnen beschermen.

 

Lieve mam,

Eigenlijk had ik niets te schrijven. Was sinds lange tijd weer in café Averechts, want er was een Spaanse gitarist. Misschien was het wel goed, maar ik heb in mezelf gekeerd in een hoekje gezeten. Ik kon alleen aan jou denken en ben vrij snel weer weggegaan.

Ik vind er trouwens nooit aansluiting of aanspraak. In het Muzieklokaal ook niet, trouwens. Misschien ben ik te oud en moet ik een andere omgeving zoeken. Ik heb mezelf in elk geval uitgelaten. Zondag is er Braziliaanse muziek in het Muzieklokaal dus ik probeer het gat dat jij hebt laten vallen zo goed mogelijk op te vullen. Het lukt nog niet.

Loslaten
Vandaag alleen gehuild, terwijl ik stond te koken. Dat gebeurt vaak, omdat ik jou dan even moet loslaten. Tenminste, ik denk dat het daardoor komt. Ik weet dat jij en het verdriet om jou op een dag niet meer alomtegenwoordig zullen zijn. Ik zweef nu al tussen: ‘Het kan niet waar zijn’, de angst om je stem te vergeten, hoe het was als ik een biertje bij je dronk. tot schuldgevoel over details uit de laatste dagen voor je dood die ik alleen nog kan terughalen, omdat ik ze opgeschreven heb.

Vergeten en vervagen
Dat vergeten en vervagen van herinneringen aan jou zal doorgaan, zonder dat ik dat wil en het verscheurt me. Daarom houd ik krampachtig vast aan de beelden uit de filmpjes waarin je vertelt over Henry Netto en je buurvrouw en de aandoenlijke beelden van jou in winters Callantsoog.

120 brieven
Ik dacht tot een kwartier geleden niets te schrijven te hebben, maar het gebeurt toch. Alleen zo kan ik je bij me houden. Ik heb je nu al 120 brieven geschreven sinds je dood; dat is meer dan één per dag, gemiddeld. Het is al laat mam, en toch moet ik je schrijven.

Duitstalig weblog
Ik denk erover om ook een Duitstalig weblog over je te maken. Ik kan me dan uitleven in mijn tweede taal en opschrijven wat ik wil, zonder dat ik het risico loop gevonden te worden door je immorele kroost. Ik heb al een mooie naam voor je, waarmee je vast blij zou zijn. Het lijkt op Corry en Cornelia, maar is meer in lijn met wat Duitsers kunnen uitspreken en wat nog mooier is: je krijgt een eigen Duits domein. Voordat alle brieven goed vertaald zijn, ben ik een jaar verder, maar dan kan ik lekker met jou bezig blijven. Het allermooiste is dat ik de werkelijkheid ook ietsje mooier kan maken. Voor mijn overleden beste vriend komt mijn eerste liefde in de plaats en dat zal niet Lia zijn, maar Marieken. Je weet hoe ontembaar verliefd ik op haar was en hoe mooi ik haar vond met haar schone lach en prachtige ogen. In de Duitse versie van ‘ons verhaal’, zet ik er een foto van haar bij. Ik heb nu één brief aan jou in het Duits vertaald, wat voor een deel kan met een vertaalprogramma. De komende dagen ga ik na of hij gevonden wordt door de Duitse Google. Ik ben heel benieuwd.

Zoekresultaten
Het schrijven van honderdtwintig brieven is evenveel tekst als een boek met 300 pagina’s. Dat heeft ervoor gezorgd dat het woord ‘Tekstuur’ met mijn site bovenaan staat in de Google-zoekresultaten. Dat was nooit zo. Allemaal dankzij jou, mam.

Veel liefs en tot later,

Tuur

PS: alle brieven tot zover gecorrigeerd, mam. Morgen ga ik je papieren en gescande brieven lezen. Behalve wat ik al weet, bijvoorbeeld over je smeekbede aan je vader om je te ‘bevrijden uit de psychiatrische kliniek’, verwacht ik vooral gekeuvel. Ik hoop dat ik me vergis, maar van je e-mail verwacht ik meer. Ik ben vooral nieuwsgierig naar de stroom verwijten van je jongste dochter en jouw reacties daarop. Het zal je weer heel dichtbij halen met je: ‘Veel liefs, ma’, en tranen trekken, maar dat zij dan zo

 

Lieve mam, 

Soms denk ik dat het iets beter gaat: lees ik wat, luister muziek en dan moet ik weer met jou bezig gaan. Vandaag een flink aantal brieven gecorrigeerd en plotseling moet ik weer zo verschrikkelijk huilen. Alsof je gisteren gestorven bent en dan denk ik dat ik niet zonder je verder kan.

Had je kleine plukje haar nog in mijn hand, dat Carine me in een plasticje gegeven heeft. Het enige fysieke bewijs van je bestaan. Heb geprobeerd een professioneel gemaakte zwart-witfoto van je ex Theo te scannen en in te laten kleuren door een zogenaamd AI-programma. Soms werkt het heel goed, maar met een oud gezicht kan het niet overweg, omdat het rimpels straktrekt net als hangende oogleden. Ook met Theo’s rode snor en staalblauwe ogen wist het programma zich geen raad. Zijn ogen werden grijs en zijn snor werd peper-en-zoutkleurig. Heel jammer, want een kleurenfoto uit zijn jaren als viriele kerel met losse handjes heb ik niet.

Ondersteunde rouwverwerking
Deze en volgende week heb ik wat afspraken om iets aan rouwverwerking te doen onder begeleiding. Misschien iets doen in het buurthuis en volgende week met Humanitas en voor de derde keer met de praktijkondersteuner van de huisarts? Wat ik daaraan heb, is me nog niet duidelijk. Volgende week eens vragen wat haar achtergrond en opleiding is.

Ups en downs
Wanneer ik zo verdrietig blijf als nu, dan weet ik niet hoe ik nog jaren verder moet. Het enige wat feitelijk nog lukt, is brieven schrijven aan jou, ook al is hij maar kort en staat er weinig bijzonders in, zoals deze. Het houdt me bezig; ik krijg inzicht in de ups en downs van mijn eigen rouwproces en in jou. Gelukkig hoef jij mijn verdriet niet aan te zien, laat staan dat van je drie andere kinderen en je zus Clara. Gelukkig heb ik geen idee hoe het met hen gaat.

Tot later mam,

Tuur

Lieve mam, 

Soms denk ik dat het iets beter gaat: lees ik wat, luister muziek en dan moet ik weer met jou bezig gaan. Vandaag een flink aantal brieven gecorrigeerd en plotseling moet ik weer zo verschrikkelijk huilen. Alsof je gisteren gestorven bent en dan denk ik dat ik niet zonder je verder kan.

Had je kleine plukje haar nog in mijn hand, dat Carine me in een plasticje gegeven heeft. Het enige fysieke bewijs van je bestaan. Heb geprobeerd een professioneel gemaakte zwart-witfoto van je ex Theo te scannen en in te laten kleuren door een zogenaamd AI-programma. Soms werkt het heel goed, maar met een oud gezicht kan het niet overweg, omdat het rimpels straktrekt net als hangende oogleden. Ook met Theo’s rode snor en staalblauwe ogen wist het programma zich geen raad. Zijn ogen werden grijs en zijn snor werd peper-en-zoutkleurig. Heel jammer, want een kleurenfoto uit zijn jaren als viriele kerel met losse handjes heb ik niet.

Ondersteunde rouwverwerking
Deze en volgende week heb ik wat afspraken om iets aan rouwverwerking te doen onder begeleiding. Misschien iets doen in het buurthuis en volgende week met Humanitas en voor de derde keer met de praktijkondersteuner van de huisarts? Wat ik daaraan heb, is me nog niet duidelijk. Volgende week eens vragen wat haar achtergrond en opleiding is.

Ups en downs
Wanneer ik zo verdrietig blijf als nu, dan weet ik niet hoe ik nog jaren verder moet. Het enige wat feitelijk nog lukt, is brieven schrijven aan jou, ook al is hij maar kort en staat er weinig bijzonders in, zoals deze. Het houdt me bezig; ik krijg inzicht in de ups en downs van mijn eigen rouwproces en in jou. Gelukkig hoef jij mijn verdriet niet aan te zien, laat staan dat van je drie andere kinderen en je zus Clara. Gelukkig heb ik geen idee hoe het met hen gaat.

Tot later mam,

Tuur

Lieve mam,

Na drie maanden heb ik geen idee meer wat de toon was van onze telefoongesprekken. De laatste maanden voor je dood belde je niet meer, of huilend, en ik belde jou ook nauwelijks. Ik begrijp nu niet meer waarom. Bang voor de confrontatie met jouw levensverdriet en doodsangst waarschijnlijk.

We belden elkaar sowieso steeds minder de laatste jaren. Voor zover dat van mij uitging, komt dat volgens mij, omdat je manipulantendochter altijd stilzwijgend op de achtergrond aanwezig was. Zelfs daar nam ze mijn ruimte in. En misschien belde jij mij ook wel minder, omdat ze vijf of zes dagen bij je op de bank zat en je in je eigen huis niet meer vrij was.

Alomtegenwoordig
De alomtegenwoordigheid van je dochter zorgde er in elk geval voor dat ik minder graag bij je kwam. Ik probeerde het vaker ’s middags na het boodschappen doen. Dan was de kans het grootst dat ze uit werken was. Achteraf bezien onbegrijpelijk dat ik haar overheersende aanwezigheid niet veel vaker op scherp heb gezet. Dat deed ik pas in het laatste jaar van je leven, toen ze zelfs tegen me weigerde te praten. Ik bleef weg op het moment dat ik dat nooit had moeten doen. Ten koste van jou.

Telefoongesprek
Het laatste ‘normale’ telefoongesprek kan wel van een half jaar geleden zijn. Ik weet nu al niet meer hoe ze gingen. Ik opende waarschijnlijk met: ‘Dag mam’ en jij met: ‘Met ma’. Waar we zoal over praatten, weet ik niet meer. Ik belde meestal, omdat ik je graag een belevenisje wilde vertellen. Jij was niet zo spraakzaam en luisterde, of je maakte je ergens zorgen over, maar zelden over jezelf. Over de aanloop naar je ziekte praatte je nooit door de telefoon. Als je al iets zei over je verzakte baarmoeder of een slechtzittende ring, dan was dat als ik bij je op bezoek was. Eén van de laatste keren zal zijn geweest dat ik met mijn hand in een glas was gevallen, maar misschien was je toen al te ziek. Ik weet het niet meer. Ik heb er nooit aan gedacht een telefoongesprek op te nemen en nu weet ik niet eens meer hoe je telefoonstem klonk. Mijn enige houvast zijn de filmpjes die ik van je heb. Nu ik dit zo schrijf, realiseer ik me dat je me langzaam ontglipt. En je bent pas drieënhalve maand dood.

Ook je profielfoto’s op de computers voelen op afstand. Ik zie ze en denk: ‘Was jij dit?’ Het enige dat je bij me houdt, is het schrijven van deze brieven.

Tot later,

Tuur

Eerder heb ik geschreven dat je manipulantendochter, Carine voorkwam dat je vereenzaamde. Denk ik er dieper over na, dan zorgde ze er ook voor dat je andere kinderen wegbleven. Hield dat elkaar in evenwicht? Omdat ik geen contact meer heb met de twee autisten uit het gezin, zal dat lastig na te gaan zijn. Een kleinkind inschakelen als intermediair lijkt me de enige weg. Een simpele vraag aan mijn jongste halfbroer kan uitsluitsel geven: ‘Bleef jij bij ma weg als Carine er zat?’ Dat ga ik doen. Van Charléne ken ik het antwoord al: de twee volle zussen konden elkaar niet luchten of zien. Mijn finale vraag is: ‘Heeft Carine jou meer kwaad dan goed gedaan, mam?’ Jou kan ik het niet meer vragen.

Lieve mam,

Gisteren schreef ik op dat muziek luisteren weer gaat en dat ik zelfs weer een Krimi kijk. Misschien is het niet toevallig dat ik sinds een week weer beter eet en af en toe een biertje drink.

Het kan tijdelijk zijn, maar ook het begin van acceptatie van je dood. Ik weet het nog niet. Even geen filmpjes van je kijken, misschien blijven de tranen dan wat langer weg. Ook het idee dat de rest van mijn leven zo kort mogelijk moet duren, ebt een beetje weg, zonder dat ik perspectief zie. Ga straks wel weer een paar brieven aan jou corrigeren, want ik kan me nog niet voorstellen om je los te laten en het boek over jou moet er komen.

Berusting
Zou dit het begin van berusting zijn? Na de dood van mijn vriend Benno duurde dat wel tien jaar, of nog langer. Ik heb nooit met droge ogen over hem kunnen praten. Pas na jouw dood kon ik afscheid van hem nemen, bijvoorbeeld door een fotoboek weg te gooien. Jouw dood is nog ingrijpender dan die van hem. En nu moet ik weer oppassen dat ik me niet schuldig ga voelen, omdat ik niet lang genoeg verdrietig om je zou zijn. Misschien is de oorzaak wel dat ik met niemand over je praat, maar alleen over je schrijf. Aan je schrijven triggert mijn tranen niet, dat troost juist. Ik ben benieuwd hoe dit verder gaat. Wanneer ik een uitweg uit het verdriet heb gevonden, ga ik proberen een uitgever te vinden. En dan lijkt het net iets beter te gaan, slaan de radeloosheid en de tranen toch weer toe. Als troost ga ik toch maar weer een brief corrigeren en een foto plaatsen, zodat ik met je bezig kan blijven.

Tot later,

Tuur

PS: Ook het gevoel dat de wereld leeg is zonder jou is de laatste dagen minder nadrukkelijk aanwezig. De werkelijkheid is dezelfde gebleven, maar ik ervaar hem iets anders: het radeloze gemis lijkt minder te worden. Desondanks huil ik nog steeds, maar misschien al iets minder. Wie weet went het al dat ik nooit meer naar je toe kan. Het gekke is ook dat ik nooit de neiging heb gehad om naar je te gaan zoeken, wat ik na de dood van Benno wel heel sterk had. Het gevoel dat hij moest terugkomen, heeft ook weken of misschien zelfs wel maanden geduurd. Het ongeloof over zijn dood leek langer te duren. Omdat ik zelf voor hem gekozen had, denk ik nu. Een ochtend later voel ik weer de doffe berusting die ik al eerder heb gevoeld, gepaard aan extreme somberheid en moeheid. De stemmingen komen en gaan.

Lieve mam,

Was in het Muzieklokaal waar een meisje eigen composities speelde op piano en accordeon. Ik wilde alleen maar terug naar huis, terug naar jou om een brief te gaan corrigeren en iets te schrijven. Bij deze dan.

Nog even overwogen om de Oude Gracht af te fietsen, zoals ik zo vaak heb gedaan: langs jouw huisje en terug naar mijn huis via de singels. Maar wat moet ik daar nog? Als ik mazzel heb staat er nog een plastic tuinstoel voor het raam, waar Carine wel een schijnt te zitten mijmeren. Het regent en ik zou er slechts mijn eenzaamheid kunnen benadrukken.

Rieten tuinstoel
En misschien staat de rieten tuinstoel nog voor het raam van buurvrouw Joke met wie je een ernstige kankerdiagnose gemeen had. De stoel voor haar raam waarover jij op film nog zei: ‘daar waar die stoel staat’.  Je stem sloeg ervan over. De stoel die betekent dat Joke nog leeft. Waarschijnlijk te confronterend voor mij. Ik hoef de tranen niet op te zoeken, het is al zoveel.

Tot later,

Tuur

PS: Arjan was er gisteren, vandaag belde ik Erik vanwege zijn verjaardag. Het gaat over de kleinkinderen of over een versleten knie. Het wordt me steeds duidelijker dat niemand in mijn omgeving zich kan of wil voorstellen wat je voor mij betekend hebt en hoeveel verdriet ik om je heb. En dat terwijl ze zelf toch ook ouders hebben gehad? Er zal wel een dag komen ‘dat ik redelijkerwijs uitgehuild moet zijn’. Alleen de bovenbuurvrouw heeft me twee keer vrijuit laten huilen.

Lieve mam,

Nog steeds huil ik het hart uit mijn lijf als ik niet met je bezig ben en soms ook als ik wel met je bezig ben, bijvoorbeeld als ik een brief aan jou corrigeer. Uit machteloosheid die me vooral de laatste dagen bekruipt. Het schrijven helpt om niet te hoeven huilen, maar brengt je niet dichterbij,

Anderzijds voel ik soms al een beetje afstand ontstaan. Het is niet zo dat mijn herinneringen aan de hospice vervagen, al ben ik blij dat ik ze opgeschreven heb.  Het ‘ravijn van nooit meer’, waarin niets meer gebeurt, wordt langzaam breder en dieper. Ik heb geen behoefte meer om je huisje te zien of er in de buurt te komen. Ik luister al voor de tweede avond op rij naar muziek zonder dat het me tegenstaat. Het lijkt erop dat ik weer een klein beetje ruimte krijg voor mezelf. Koken en lezen lukten alweer, muziek luisteren tot gisteren nog niet.

Ravijn van nooit meer
Heb nagedacht over ‘het ravijn van nooit meer’ en hoe dat werkt. Je enige liefde Bert is al zeven jaar dood en daarvoor was hij al jaren dement. Het ‘ravijn van nooit meer’ tussen hem en mij is al zo breed en diep dat ik er bijna niet meer overheen kan kijken. Bijna al mijn herinneringen aan hem zijn erin verdwenen, al leken mijn fietstochten naar zijn huis rond zijn verjaardag op 1 oktober ineens verrassend dichtbij. Je ex-echtgenoot Theo is pas driekwart jaar dood; daar heb ik het gevoel van ‘het ravijn’ niet echt. Het lijkt wel of ik zijn dood die vredig verliep, snel aanvaard heb.

Gevoel van leegte
Waarvan ik vooral doordrongen ben, is dat met jullie dood de drie mensen weg zijn die het meest van me gehouden hebben. Dat draagt bij aan het gevoel van leegte. Ik ben benieuwd of ‘het ravijn van nooit meer’ zich ook bij jou gaat openen of dat ik je bij me blijft.

Zolang ik je brieven schrijf, lukt dat. Ik heb nu ook alle stukjes film waarop jij aan het woord bent, op mijn telefoon gezet, zodat ik je altijd en overal even kan zien. Het filmpje van jou in winters Callantsoog vind ik het mooist. Je bent daar zo herkenbaar jezelf met je rode lippenstift en tegelijk eenzelvig en kwetsbaar met je gebreide mutsje in de sneeuw.

Veel liefs,

Tuur

PS: Na een paar uur muziek luisteren moet het weer uit. Ik begrijp nu dat dat komt, doordat jij mijn gedachten gaat beheersen. Muziek leidt af van jou en dat wil ik niet. Tijdens het lezen, sluip jij mijn gedachten niet zo makkelijk binnen. Bijzonder dat ik nu het mechanisme doorgrond dat lezen en schrijven enerzijds en luisteren anderzijds, een verschillende intensiteit hebben: lezen en schrijven leiden meer af. Als ik muziek luister, wring jij je er veel makkelijker tussen. Vandaar dat het de afgelopen maanden niet lukte. Het betekent ook dat er langzaam iets verandert in mijn relatie tot jouw dood. Afwachten of dat blijvend is, of dat ik nog een ’terugslag’ krijg.

Lieve mam,

Na drie maanden stond Arjan voor de deur. Hij had bier meegenomen en ik heb hem te eten gegeven. Bijna als vanouds. Hij vroeg net als twee dagen na je dood: ‘Hoe gaat het?’ Ik heb laten weten dat een belachelijke vraag te vinden van iemand die weet dat jij kortgeleden overleden bent. En waarom hij als sociaal werker geen betere vragen in petto heeft als: ‘Hoe gaat het vandaag?’ of: ‘Hoe voel je je vandaag?’

Hij leek verrast en ik moest huilen, terwijl ik met mijn vuist op het aanrecht sloeg. Hij leek het te begrijpen en zich schuldig te voelen. Heb ik me ook maar verontschuldigd voor mijn overspannen reactie en verzoend, want ik kan niet al mijn vrienden verspelen en zeker nu niet. Heb hem ook uit de telefoonblokkade gehaald. Door uit te leggen dat hij voortdurend een ingesprektoon kreeg, heb ik hem impliciet een gunst verleend.

Liefdesverdriet
Uiteindelijk heb ik de analogie uitgelegd met het tomeloze liefdesverdriet dat ik voel. Verdriet dat veel verder gaat dan rouw, omdat het nooit meer goed komt. Ook daarin leek hij zich te kunnen verplaatsen. Wat ik niet kan begrijpen, is dat de compassie en het begrip niet eerder zijn gekomen, maar het leek er bij binnenkomst toch vooral op dat hij er niet op had gerekend dat ik zwaar aan jouw dood tilde. Pas toen ik begon te huilen, drong het tot Arjan door, leek het wel.

Geen rouwkaart
Mijn aanvankelijke inschatting dat hij geen rouwkaart hoefde te hebben, omdat het hem ‘geen reet interesseerde’, bleek triest genoeg, de juiste. Hij projecteerde het verlies van zijn ouders en hoe hij daarmee omging, blijkbaar op mij. Maar wie weet, misschien toch ten halve gekeerd, dan ten hele gedwaald in zijn geval. Heb ook maar gewaarschuwd dat dit huilen voorlopig nog niet afgelopen is, waarin de impliciete boodschap zit dat hij beter weg kan blijven als hij daar niet tegen kan.

Enig kind
Ik wacht het maar af, heb gevraagd me weer eens naar Duitsland mee te nemen: misschien dat enige afstand tot Utrecht me verder helpt. Ik heb me verzoenend opgesteld; bij leven en welzijn heb ik nog genoeg tijd om mijn laatste vrienden te verspelen. Mijn halfbroers en halfzussen staan al bij het grofvuil. Eindelijk enig kind te mogen zijn, is een hele opluchting.

Onbereikbaar
Nadat Arjo vertrok, heb ik toch weer hartstochtelijk gehuild. Nog steeds geen idee hoe ik verder moet zonder jou. Filmpjes kijken waarop onbezorgd babbelt, of niet, maar in elk geval, zoals ik je ken, maken me aan het huilen. Je lijkt dichtbij, maar bent onbereikbaar ver weg en het enige wat ik dan nog wil is: bij je zijn. Ik weet dat dat een finale keuze vraagt, waaraan ik hopelijk niet toekom. Je hebt mij ook je liefde niet gegeven om me in wanhoop achter te laten. Alleen al om je in ere te houden, voel ik me verplicht iets van het laatste deel van mijn leven te maken, al hoop ik op dit moment dat het nog maar kort zal zijn.

Leonard Cohen
Terwijl ik dit schrijf, luister ik voor het eerst zonder tegenzin muziek: mooie Duitse luisterliedjes en de laatste plaat van Leonard Cohen. Hij wist toen al dat hij ging sterven en de teksten waren donker en beladen van afscheid. Heel toepasselijk. Ik begrijp nu voor het eerst wat stemmingswisselingen zijn, maar de onderstroom blijft radeloosheid. Ik kan me niet voorstellen dat dat ooit nog overgaat.

Veel liefs,

Tuur

PS: Langzamerhand begint het me te dagen dat je alleen met je jongste zoon Robert, een min of meer normale relatie had en geen moederskindjesrelatie, zoals met mij of een misbruikrelatie, zoals met je dochters. Hij accepteerde wat hij van je kreeg en nam daar genoegen mee. Niet meer en niet minder. Hij richtte zijn verwijten op mij, maar dat heb ik al eerder opgeschreven

Lieve mam,

Het was zo’n mooie 1 oktoberdag. Een dag waarop ik normaal gesproken naar Bert in Woudenberg zou zijn gefietst voor koffie en een stroopwafel. Zelfs mijn gezicht is een beetje verbrand.

Het is zo leeg zonder Bert, Theo en jou. Het is dat Tony mijn nieuwe fietsmaatje is, dat scheelt iets. Voor het eerst begrijp ik waarom Paula heeft gedaan, wat ze heeft gedaan toen je broer overleed. Op haar manier zou ik me niet aan mezelf vergrijpen, maar ik begrijp nu de absolute leegte en de wanhoop die ze heeft gevoeld. Ik leef nu drie maanden na je dood en het gaat niet beter. Ik huil nog evenveel en elke dag, ondanks de meer dan honderd brieven die ik aan je geschreven heb en de afleiding die dat geeft. Als ik geen nieuwe zin in het leven vind, zo je wilt een levensdoel, het gevoel van betekenis te zijn voor iemand, zoals ik dat vanzelfsprekend voor jou was, dan ga ik geen jaren meer volmaken.

In beweging komen
Ik weet dat ik mezelf in beweging moet brengen. Ik heb concerten in de agenda gezet, en daar zal ik nieuwe mensen moeten tegenkomen die me inspireren. Dat is de afgelopen jaren niet gelukt. Vrienden maken, lukt me al lang niet meer, er vallen alleen mensen af. Gesprekken met bijvoorbeeld de praktijkondersteuner van de huisarts, een vrijwilliger van Humanitas of psycholoog zijn, zo bezien, niet genoeg.

Ik weet nog steeds niet hoe het verder moet, mam.

Liefs,

Tuur