Lieve mam,
Ergens tussen het eind van de oorlog, toen de ultieme bescherming door je ouders achter je lag, en de ontmoeting met mijn brutale verwekker, moet jouw ontwikkeling naar zelfbewustzijn, tot onafhankelijke persoonlijkheid zijn gestopt. Wat kan er in de tien jaar tussen kleuterleeftijd en pubermeisje gebeurd zijn dat je een angstig, afwachtend en afhankelijk mens bent geworden met wie manipulatieve karakters quasi konden doen wat ze wilden?
Ook je zus heeft daar tot nu toe nog geen antwoord op kunnen geven. Misschien is het een samenstel van voor de hand liggende factoren, samen met je karakterstructuur en weet een goede psycholoog hier ook wel antwoord op. Ik weet zo weinig van je jeugd, alleen dat je een soort surrogaatmoeder was voor je jongere broertjes. Als Clara echt geen antwoord weet, ga ik een goede psycholoog zoeken om deze brievenreeks aan voor te leggen.
Zware verantwoordelijkheid
Zou het kunnen dat de rol van surrogaatmoeder een veel te zware verantwoordelijkheid voor je was? Dat het je een zorgeloze puberteit heeft ontnomen? Dat je als opvoeder en onderwijzeres op erkenning hoopte die nooit kwam? Omdat je je moeder weliswaar ontlastte, zoals je weleens hebt gezegd, maar dat ze desondanks haar handen zo vol had aan je andere broertjes en zusjes dat ze je niet zag? Je brieven vanuit Gouda in je onderwijzersjaar buiten je ouderlijk huis, getuigen steevast van zorgen on je kleine broertjes en je moeder, en de hang naar hen. Je kaartje, geadresseerd ‘aan lieve Wimpie’, laat zien dat ze in je hart zaten, alsof het je eigen kinderen waren. De heimwee naar begin jaren zestig heb je altijd gehouden, te zien aan hoe je met de foto’s uit hun en onze kindertijd omging, en met die van je ouders.
Janie Vermulm
Ineens zie ik ook de werkelijkheid achter de foto met jou en je leerling Janie Vermulm tegen het muurtje rond het schoolplein. Jullie staan daar heel intiem en raken elkaar net niet, of net wel aan. Beiden op zoek naar erkenning. Bij elkaar. Naast de periode dat je schilderde en exposeerde, waarschijnlijk één van de weinige keren. Des te wranger is het dat je jongste dochter, op zoek naar jouw erkenning, er alles aan heeft gedaan jouw gevoel van eigenwaarde te breken, met als gevolg dat je oudste dochter je des te makkelijker voor haar karretje kon spannen. Zo maakten jullie gedrieën de cirkel rond en hield jij steeds minder speelruimte over.
Halsoverkop getrouwd
Waarschijnlijk is de veel te grote verantwoordelijkheid voor je broertjes en vanaf 1962 ook nog voor mij als ongehuwde moeder de reden dat je halsoverkop met Theo trouwde. Het zorgen voor je broertjes was tot dan immers een impliciete plicht geworden? Je woonde nog bij je ouders in en jouw moeder zorgde ook voor mij. Je had ineens de mede-verantwoordelijkheid voor een zeven en negenjarige en je eigen baby. Feitelijk raakte je gevangen in een situatie van verplichtingen aan je ouders. Werk of inkomen had je als ongehuwde moeder niet meer. Je kon evengoed trouwen en dat deed je dan ook. Of je nu zorgde voor je eigen kind en twee broertjes of je eigen kind en twee kinderen uit eerste huwelijk van je echtgenoot: het zijn er bij elkaar drie. Dat je echtgenoot nog veel tirannieker was dan je vader en je binnen een jaar nog twee keer zwanger zou zijn, kon je niet voorzien. Je kwam van de regen in de drup. De opvoeding van vijf en later zes jonge kinderen rustte alleen op jouw smalle schouders. Je echtgenoot bracht het geld binnen, strafte ons of speelde met ons; dat vond hij genoeg
Gezien en erkend
Je hebt levenslang een veel te grote verantwoordelijkheid gevoeld voor ‘jouw’ kinderen: je broertjes, voor ons en voor de kinderen uit je klasjes. Vandaar dat je na je scheiding nooit meer ergens verantwoordelijkheid voor hebt genomen, en zeker niet voor je eigen leven. Je bent er nooit in geslaagd je aandacht min of meer eerlijk over je kinderen en stiefkinderen te verdelen. Je werd ‘oma speelgoed’ en die rol van kind tussen kinderen en kleinkinderen vervulde je met verve. Vandaar ook dat de foto’s met de kinderen uit je klasjes er zo intiem uitzien: je was kind onder kinderen. Door hen voelde je je gezien en erkend.
De ‘fouten’ konden alles met je doen en alles van je gedaan krijgen. Jij wilde ‘alleen maar lief’ gevonden worden. Als kwetsbare vrouw en moeder kreeg je het tegendeel: van Bert, van Theo en tenslotte van je eigen dochters. En zo werd je steeds onzekerder en makkelijker te manipuleren.
Tot de dood erop volgde.
Oorlogskind
Ik heb mijn bevindingen uit deze brief samengevat doorgegeven aan je zus. Clara komt niet veel verder dan ‘dat jullie als zussen altijd met de jongetjes speelden’. Dat zal best waar zijn, maar ze gaat daarmee voorbij aan het feit dat zij en Loes, respectievelijk drie en vijf jaar jonger waren dan jij en dat jij als enige de oorlog als geheel bewust hebt meegemaakt. Voor mij staat vast dat jij ook als enige de volle verantwoordelijkheid voor je naoorlogse broertjes hebt gevoeld en gedragen.
Veel liefs,
Tuur
PS: Ik zie plotseling een parallel tussen jou en mijn ex Ida die jij niet mocht; jullie konden beiden nauwelijks met volwassenen overweg, maar alleen met kinderen. Jij, omdat je van kinderen hield; Ida, omdat ze gekleineerd en gepest werd door volwassenen.